Pozytywizm — epoka literacka

Klęska powstania styczniowego (1863–1864) zamknęła czas romantycznych zrywów. Młode pokolenie obwiniało poezję romantyczną o tragedię i szukało innej drogi. Inspiracją stali się Auguste Comte, John Stuart Mill i Herbert Spencer. Pozytywiści odrzucali walkę zbrojną i głosili pracę organiczną, czyli rozwój gospodarki, pracę u podstaw, czyli oświatę najuboższych, asymilację Żydów i równouprawnienie kobiet. Około 1890 roku epokę zaczęła wypierać Młoda Polska.

Literatura miała służyć społeczeństwu, dlatego pierwsze miejsce zajęła proza, zwłaszcza nowela i powieść realistyczna. Bolesław Prus pisał nowele o ludziach prostych i skrzywdzonych, jak Katarynka, powieść Placówka o chłopie walczącym o ziemię i Lalkę (1890), panoramę warszawskiego społeczeństwa. Henryk Sienkiewicz zaczynał od nowel, takich jak Janko Muzykant i Latarnik, a sławę zdobył Trylogią pisaną „dla pokrzepienia serc”, w tym Potopem. Obok nich tworzyły Eliza Orzeszkowa i Maria Konopnicka.

Serwis zostawia przy Sienkiewiczu także późniejsze książki, czyli Quo vadis (1896), Krzyżaków (1900) i W pustyni i w puszczy (1911). Z literatury obcej należą tu Zbrodnia i kara Dostojewskiego (1866), Alicja w Krainie Czarów Carrolla (1865) i Przygody Tomka Sawyera Twaina (1876).