Katarynka

O książce

Katarynka to nowela Bolesława Prusa, wydrukowana po raz pierwszy w 1880 roku w „Kurierze Warszawskim”. Jej bohaterem jest pan Tomasz, emerytowany adwokat z Warszawy, kawaler i miłośnik sztuki. Jest człowiekiem łagodnym i wyrozumiałym, ale ma jedno dziwactwo – nienawidzi katarynek i płaci stróżom, żeby nie wpuszczali kataryniarzy na podwórze.

Naprzeciw okien jego gabinetu zamieszkują dwie ubogie kobiety z mniej więcej ośmioletnią dziewczynką. Pan Tomasz zauważa, że dziecko jest smutne i nieruchawe, a potem odkrywa, że jest niewidome. Pewnego dnia nowy stróż wpuszcza na podwórze kataryniarza. Mecenas chce go zwymyślać, ale widzi, że dziewczynka tańczy z radości. Wtedy zmienia swój dawny rozkaz i postanawia poszukać dla niej lekarza.

Nowela jest krótka i czyta się ją w około dwadzieścia minut. Uczniowie szkoły podstawowej czytają ją w całości, dlatego w całości omawia ją też to opracowanie. Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury. Tekst nie ma rozdziałów, dlatego streszczenie szczegółowe dzieli go na jedenaście części według kolejnych etapów opowieści, a lokalizacje cytatów odwołują się do tych części.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się w Warszawie, w drugiej połowie XIX wieku. Narrator nie podaje roku. Sprawa spadkowa, nad którą pracuje pan Tomasz, dotyczy lat 1869–1875, a obywatel X już nie żyje, więc wydarzenia rozgrywają się po 1875 roku, zapewne w czasach współczesnych pierwszym czytelnikom. Wydarzenia przypadają na lato. Sąsiadki wprowadzają się po świętym Janie, okna są przez cały dzień otwarte, a znajoma doktorowa wyjeżdża z dziećmi na letnie mieszkanie. Właściwa akcja obejmuje kilka tygodni, a scena z katarynką trwa zaledwie kilkanaście minut. Retrospekcje sięgają młodości mecenasa sprzed około trzydziestu lat i choroby dziewczynki sprzed dwóch lat.

Miejsca akcji:

• ulica Miodowa, którą pan Tomasz codziennie około południa spaceruje od placu Krasińskich ku ulicy Senatorskiej, mijając kościół Kapucynów, zakład Pika z barometrem i termometrem oraz wystawę Mieczkowskiego z fotografiami Modrzejewskiej;
• mieszkanie pana Tomasza, złożone z sześciu pokoi, czyli czterech paradnych od ulicy, przeznaczonych dla gości, i dwóch mniejszych od podwórza, wśród nich gabinetu, w którym mecenas spędza całe dnie;
• podwórze kamienicy, ciche, bo stróże nie wpuszczają tam handlarzy, druciarzy ani kataryniarzy;
• mieszkanie sąsiadek po drugiej stronie podwórza, wynajmowane osobom mniej zamożnym, z ubogimi sprzętami i turkoczącymi maszynami, przy których kobiety szyją i robią pończochy;
• poprzedni dom dziewczynki, w którym mogła chodzić do piwnicy i na strych, skąd słyszała ptaki i drzewa w sąsiednim ogrodzie;
• miejsca tylko wspomniane, czyli sądy, w których dawniej bronił pan Tomasz, Praga, dokąd przeniósł się stary urzędnik sądowy, i wieś, dokąd krewni zabrali emerytkę.

Najważniejszą przestrzenią noweli jest podwórze między dwoma mieszkaniami. Z jednej strony stoi wygodny gabinet bogatego mecenasa, z drugiej skromny pokój, w którym kobiety pracują przy maszynach. Okna naprzeciw siebie pozwalają panu Tomaszowi obserwować sąsiadki i dostrzec cierpienie dziecka.

Kluczowe wątki

Pan Tomasz i jego dziwactwo. Mecenas jest zamożnym kawalerem, znawcą sztuki i gospodarzem wieczorów koncertowych. Nigdy się nie ożenił, choć długo o tym myślał. Łagodny wobec wszystkich, wpada w gniew na dźwięk katarynki. Gdy ktoś dla żartu przysłał mu pod okna dwóch kataryniarzy, wyzwał żartownisia na pojedynek.

Niewidoma sąsiadka. Pan Tomasz obserwuje z gabinetu nowe lokatorki. Dziwi go mała dziewczynka, która nigdy się nie śmieje i nie biega. Pewnego popołudnia widzi, jak patrzy szeroko otwartymi oczami prosto w słońce, i rozumie, że jest niewidoma.

Choroba i tęsknota dziecka. Dziewczynka straciła wzrok dwa lata wcześniej po ciężkiej gorączce. Długo czekała, aż wzrok wróci. Z czasem nauczyła się poznawać świat dotykiem i słuchem. W cichym domu pana Tomasza brakuje jej dźwięków, więc marnieje i smutnieje.

Katarynka na podwórzu. Gdy mecenas pracuje nad zawiłą sprawą spadkową, nowy stróż wpuszcza kataryniarza. Popsuty instrument gra fałszywie i głośno. Pan Tomasz w gniewie podbiega do okna, ale widzi niewidomą dziewczynkę, która tańczy i klaszcze z radości.

Przemiana mecenasa. Pan Tomasz zmienia dawny rozkaz. Stróż ma odtąd przez jakiś czas codziennie wpuszczać kataryniarzy. Mecenas rzuca kataryniarzowi pieniądze, wypisuje adresy okulistów i wychodzi, by szukać pomocy dla dziecka.

Geneza utworu

Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki, od 1874 roku pisał do „Kuriera Warszawskiego”. Na łamach tej gazety od 1875 roku ukazywała się jego Kronika tygodniowa, w której komentował życie Warszawy i sprawy społeczne. Tam też w 1880 roku wydrukował Katarynkę. Nowela ukazała się w numerach 224 i 225, a jej pierwsza część wyszła 8 października.

W tym samym roku Prus opublikował także Antka, opowiadanie o biednym wiejskim chłopcu. W czasach pozytywizmu pisarze chętnie pokazywali krzywdę dzieci i ludzi ubogich, a od czytelników oczekiwali współczucia i czynnej pomocy. W Katarynce Prus łączy ten temat z obserwacją warszawskiej ulicy, którą dobrze znał jako kronikarz. Wymienia prawdziwe miejsca i postacie, na przykład kościół Kapucynów i fotografie Heleny Modrzejewskiej.

Nowela była później wielokrotnie przedrukowywana i tłumaczona między innymi na czeski, francuski, niemiecki, rosyjski i włoski. W 1967 roku Stanisław Jędryka nakręcił na jej podstawie telewizyjny film Katarynka, w którym pana Tomasza zagrał Tadeusz Fijewski.

Znaczenie tytułu

Katarynka to przenośny instrument z korbą, na którym uliczni grajkowie wygrywali melodie na podwórzach. W noweli jest przedmiotem, wokół którego skupia się cała akcja. Dla pana Tomasza oznacza hałas i zepsutą muzykę, dla niewidomej dziewczynki jest oknem na świat i źródłem radości.

Tytuł ma też znaczenie przenośne. Ta sama rzecz może być dla jednego człowieka udręką, a dla drugiego szczęściem. Dzięki katarynce mecenas po raz pierwszy patrzy na świat oczami kogoś innego i rezygnuje ze swojej wygody dla dobra dziecka.

Kompozycja, narracja, język

Katarynka ma budowę noweli. Jest krótka, ma jeden główny wątek i niewielu bohaterów, a akcja zmierza do wyraźnego punktu kulminacyjnego. Jest nim scena, w której pan Tomasz biegnie do okna, by zwymyślać kataryniarza, i nagle widzi tańczącą dziewczynkę. Rolę przedmiotu, wokół którego toczy się fabuła, pełni tytułowa katarynka. Pierwsza część utworu to obszerny portret mecenasa, druga przedstawia dziewczynkę i jej chorobę, a trzecia doprowadza do spotkania tych dwóch światów. Zakończenie jest otwarte, bo nie wiemy, czy lekarze pomogą dziecku.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Zna myśli pana Tomasza i uczucia dziewczynki, a historię jej choroby opowiada w retrospekcji. Często komentuje zachowanie bohaterów z łagodną ironią. Kiedy na podwórzu odzywa się katarynka, mecenas według narratora żałuje, że nie jest królem dahomejskim, który może zabijać poddanych, i skacze do okna jak tygrys.

Język jest prosty i barwny. Prus używa słów typowych dla dawnej Warszawy, takich jak mecenas, obrońca, komorne, stójkowy czy faworyty. Dialogi są żywe i naturalne. Rozmowy dziewczynki z matką brzmią jak prawdziwa mowa dziecka. Rozmowy pana Tomasza ze stróżami powtarzają ten sam schemat, więc czytelnik od razu zauważa, że mecenas zmienił decyzję.