Potop

O książce

Potop to powieść historyczna Henryka Sienkiewicza, druga część Trylogii, wydana w trzech tomach. Ukazywała się w odcinkach w warszawskim dzienniku „Słowo” w latach 1884–1886, a w 1886 roku wyszła w wydaniu książkowym. Tytuł nawiązuje do nazwy, jaką przyjęto dla szwedzkiego najazdu na Rzeczpospolitą w latach 1655–1660.

Głównym bohaterem jest Andrzej Kmicic, chorąży orszański, dzielny żołnierz i warchoł. Z testamentu Herakliusza Billewicza ma poślubić jego wnuczkę Aleksandrę, zwaną Oleńką. Po serii gwałtów na Laudzie traci jej szacunek, a potem, związany przysięgą, staje u boku hetmana Janusza Radziwiłła, który przechodzi na stronę Szwedów. Kiedy Kmicic poznaje prawdziwe zamiary Radziwiłłów, przybiera nazwisko Babinicz i walczy za króla: broni Jasnej Góry, ratuje Jana Kazimierza w górskim wąwozie, bije się pod Warszawą i Prostkami. Jego losy splatają się z losami Wołodyjowskiego, Zagłoby i Skrzetuskich, znanych z Ogniem i mieczem.

W liceum Potop jest lekturą obowiązkową we fragmentach. To opracowanie obejmuje całą powieść, bo wątki zawiązane w tomie pierwszym rozwiązują się dopiero w ostatnich rozdziałach tomu trzeciego.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się w styczniu 1655 roku na Żmudzi i obejmuje najcięższe lata wojny ze Szwecją: poddanie się szlachty, obronę Jasnej Góry, powrót króla, śluby lwowskie, odbicie Warszawy i bitwę pod Prostkami w 1656 roku. Ostatnie rozdziały opowiadają o walkach w Prusach i na Żmudzi oraz o powrocie bohaterów na Laudę.

Miejsca akcji zmieniają się razem z wojną:

• Lauda na Żmudzi: dwór Billewiczów w Wodoktach, Lubicz Kmicica, zaścianki Wołmontowicze, Pacunele, Mitruny, miasteczko Upita i jego kościół;
• Kiejdany, siedziba Janusza Radziwiłła, i Billewicze, gniazdo rodu;
• Pilwiszki, gdzie Kmicic porywa księcia Bogusława, oraz lasy na pograniczu Prus;
• Podlasie z Tykocinem, gdzie umiera Janusz Radziwiłł, i Biała;
• Warszawa zajęta przez Szwedów, a potem odbijana przez wojska polskie;
• Jasna Góra w Częstochowie w czasie oblężenia;
• Śląsk (Głogowa, Racibórz), Żywiec, przełęcze karpackie, Czorsztyn i Lubowla na drodze powrotu króla;
• Lwów, gdzie Jan Kazimierz składa śluby;
• pola bitew i marszów: Janów, Zamość, Jarosław, widły Wisły i Sanu, Warka;
• Taurogi pod Tylżą w Prusach Książęcych, gdzie Bogusław więzi Oleńkę;
• Prostki, gdzie Kmicic pokonuje Bogusława.

Kluczowe wątki

Przemiana Kmicica. Na początku Kmicic z kompanią hulaków terroryzuje okolicę, po śmierci towarzyszy pali Wołmontowicze i porywa Oleńkę. W Kiejdanach przysięga na krzyż, że nie opuści Radziwiłła, i przez to bierze udział w jego zdradzie. Dopiero od Bogusława dowiaduje się, do czego zmierzają Radziwiłłowie. Od tej chwili pokutuje: pod nazwiskiem Babinicz walczy tam, gdzie jest najniebezpieczniej, i milczy o swoich zasługach.

Miłość Kmicica i Oleńki. Oleńka kocha Kmicica od pierwszego spotkania, ale jej duma i poczucie honoru nie pozwalają przebaczyć zbrodni i zdrady. Rozłąka trwa przez prawie całą powieść. Pojednanie przychodzi dopiero w kościele w Upicie, po odczytaniu listu króla.

Zdrada magnatów. Janusz Radziwiłł podpisuje w Kiejdanach ugodę ze Szwedami, a jego kuzyn Bogusław szuka korzyści dla rodu w Prusach i w Rzeszy. Ich intrygi prowadzą do wojny domowej na Litwie. Janusz umiera w oblężonym Tykocinie, opuszczony przez wszystkich.

Obrona Jasnej Góry. Około dwustu pięćdziesięciu obrońców pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego odpiera szwedzkie oblężenie. Kmicic wysadza największe działo nieprzyjaciela, trafia do niewoli i zostaje przypalony przez zdrajcę Kuklinowskiego.

Powrót króla i powstanie narodu. Jan Kazimierz wraca ze Śląska, w katedrze lwowskiej obiera Matkę Bożą za królową swojego państwa, a szlachta, chłopi i mieszczanie chwytają za broń. Czarniecki bije Szwedów pod Warką, Warszawa zostaje odbita, a pod Prostkami Kmicic pokonuje Bogusława.

Geneza utworu

Sienkiewicz pisał Potop bezpośrednio po sukcesie Ogniem i mieczem. Powieść drukował na bieżąco w „Słowie”, którego był redaktorem, a czytelnicy czekali na kolejne odcinki. Trylogię zamknął Pan Wołodyjowski. W jego ostatnich słowach autor napisał, że cykl powstał „dla pokrzepienia serc”.

Polacy żyli wtedy pod zaborami, a pamięć o klęsce powstania styczniowego była świeża. Sienkiewicz wybrał epokę, w której Rzeczpospolita znalazła się na krawędzi upadku, a mimo to przetrwała. Chciał pokazać, że naród podnosi się nawet po największej klęsce, jeśli ludzie różnych stanów staną razem. Korzystał z pamiętników z epoki, przede wszystkim z Pamiętników Jana Chryzostoma Paska, oraz z opisu oblężenia Jasnej Góry pióra księdza Kordeckiego (Nova Gigantomachia, 1658). Najważniejsze wydarzenia historyczne, takie jak ugoda kiejdańska, obrona Częstochowy, śluby lwowskie czy bitwy pod Warką i Prostkami, miały miejsce naprawdę. Kmicic, Oleńka i Zagłoba są postaciami fikcyjnymi.

Znaczenie tytułu

„Potopem” nazywa się szwedzki najazd na Rzeczpospolitą z lat 1655–1660. Wojska szwedzkie w kilka miesięcy zajęły większą część kraju, jak woda, która zalewa wszystko. Tytuł przywołuje też biblijny potop, karę za grzechy. Sienkiewicz pokazuje, że Rzeczpospolitą zgubiły wady jej obywateli: prywata magnatów, niekarność szlachty i brak wiary we własne siły.

Biblijny potop kończy się jednak ocaleniem. Powieść prowadzi od upadku do odrodzenia: od poddania się szlachty pod Ujściem i zdrady w Kiejdanach do powszechnego powstania przeciw najeźdźcy.

Kompozycja, narracja, język

Potop składa się z trzech tomów: pierwszy ma wstęp i 26 rozdziałów, drugi 40, trzeci 30. Akcja biegnie chronologicznie, ale w wielu wątkach naraz. Narrator przenosi się z Laudy do Kiejdan, z Jasnej Góry na Śląsk, z obozu Czarnieckiego do Taurogów. Wątek miłosny przeplata się z historycznym, a sceny batalistyczne z komicznymi przygodami Zagłoby.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Często komentuje wydarzenia, przedstawia tło polityczne i ocenia bohaterów. Opisy bitew łączy z dokładnym przedstawieniem psychiki postaci, szczególnie Kmicica i Radziwiłłów.

Język stylizowany jest na polszczyznę XVII wieku. W dialogach roi się od archaizmów („waćpan”, „azali”, „jeno”), wtrąceń łacińskich („viribus unitis”, „mea culpa”) i form szlacheckiej grzeczności. Ten koloryt Sienkiewicz czerpał z pamiętników epoki. Narracja jest przy tym przejrzysta, a tempo akcji często się zmienia.