Lalka
Kupiec z Krakowskiego Przedmieścia robi fortunę na wojnie i wydaje ją na zdobycie arystokratki, która widzi w nim tylko sklep. Najdokładniejszy portret Warszawy, jaki napisano.
Bolesław Prus, Lalka. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
„Lalka” to powieść społeczno-obyczajowa, którą „Kurier Codzienny” drukował w odcinkach od września 1887 do maja 1889 roku, a wydawnictwo Gebethner i Wolff wydało w dwóch tomach w 1890. Prus planował dla niej tytuł „Trzy pokolenia”; ostatecznie wybrał nazwę wziętą z drobnego procesu o skradzioną dziecięcą zabawkę, o którym przeczytał w gazecie.
Rzecz dzieje się w Warszawie, w latach 1878–1879, i jest to Warszawa opisana z dokładnością, jakiej polska proza wcześniej nie znała: z adresami, cenami, sklepami, tramwajami konnymi i podziałem na dzielnice biedy i dzielnice pieniądza. Główny bohater, Stanisław Wokulski, kupiec galanteryjny, zarabia na wojnie rosyjsko-tureckiej fortunę i całą ją angażuje w jedno przedsięwzięcie: zdobycie arystokratki Izabeli Łęckiej.
Powieść uchodzi dziś za najlepszą polską powieść XIX wieku i regularnie wygrywa plebiscyty na najważniejszą polską powieść w ogóle. Jej siła bierze się z czegoś, czego pozytywizm w teorii nie zakładał: Prus nie udowadnia tezy, tylko pokazuje ludzi i pozwala im się mylić.
Czas i miejsce akcji
Akcja główna zaczyna się w pierwszych miesiącach 1878 roku i kończy jesienią 1879. Czas jest podany precyzyjnie i sprawdzalnie: pierwsze zdanie powieści odsyła do pokoju w San Stefano i wyboru nowego papieża, czyli do wydarzeń z lutego i marca 1878 roku.
Miejscem podstawowym jest Warszawa — sklep na Krakowskim Przedmieściu, kamienica Łęckich, Łazienki, Powiśle, tor wyścigowy, teatr. Poza nią bohaterowie jadą do Paryża, do Zasławka i Zasławia, do Skierniewic i na wybrzeże bułgarskie. Rzecki w swoim pamiętniku cofa się dodatkowo do lat czterdziestych i do Wiosny Ludów.
Warszawa „Lalki” jest miastem bez własnego państwa: rządzi w niej rosyjski gubernator, a kapitał jest niemiecki, rosyjski i żydowski. To nie tło, tylko przyczyna — wszystkie porażki Wokulskiego wynikają z tego, że w takim mieście nie da się zbudować niczego trwałego.
Kluczowe wątki
Miłość Wokulskiego do Izabeli. Oś powieści i jej największa pułapka. Wokulski robi majątek, uczy się angielskiego, wchodzi do salonów, wykupuje weksle ojca Izabeli, wygrywa pojedynek — wszystko po to, żeby zbliżyć się do kobiety, która widzi w nim kupca i zdobywcę. Kiedy w pociągu słyszy, jak Izabela flirtuje ze Starskim po angielsku, sądząc, że on nie rozumie, próbuje odebrać sobie życie pod Skierniewicami.
Kariera i klęska kupca. Wokulski zbija fortunę na dostawach wojennych, zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, obniża ceny towarów w Warszawie. Robi więc dokładnie to, czego wymagał program pozytywistów. I przegrywa — nie przez brak zdolności, tylko dlatego, że nikt w tym mieście nie traktuje pracy jako tytułu do szacunku.
Pamiętnik starego subiekta. Druga narracja powieści: zapiski Ignacego Rzeckiego, weterana Wiosny Ludów, który wierzy, że Bonapartowie jeszcze naprawią Europę. Przez jego dziennik widzimy pokolenie starszych romantyków — i zarazem tę część historii Wokulskiego, której narrator nie pokazuje.
Nauka i przyszłość. Julian Ochocki marzy o maszynach latających, a paryski chemik Geist pracuje nad metalem lżejszym od powietrza. To trzeci plan powieści: pokolenie, które nie szuka ani powstania, ani miłości, tylko wynalazku. Prus zostawia je jako jedyną otwartą furtkę.
Geneza utworu
Prus pisał „Lalkę” równolegle z cotygodniowymi kronikami i widać to na każdej stronie: powieść jest zbudowana z obserwacji, które przez lata zbierał jako felietonista Warszawy. Wiele scen ma źródło w konkretnych notatkach prasowych, a topografia miasta jest odtworzona tak dokładnie, że po „Lalce” da się dziś prowadzić wycieczki.
Pierwotny zamysł nosił tytuł „Trzy pokolenia” i opierał się na trzech postaciach: Rzeckim jako przedstawicielu dawnych idealistów politycznych, Wokulskim jako pokoleniu przejściowym i Ochockim jako nowym idealiście nauki. Ten szkielet został w gotowej powieści, choć tytuł się zmienił.
Powieść ukazywała się w odcinkach przez półtora roku, co wymuszało odcinkowy rytm i pozwalało autorowi reagować na reakcje czytelników. Pierwsze recenzje były mieszane: chwalono obserwację i rozrachunek z epoką, zarzucano brak spójnej kompozycji. Dopiero XX wiek uznał tę rzekomą niespójność za zaletę.
Znaczenie tytułu
Prus twierdził wprost, że tytuł jest niemal przypadkowy: odnosi się do zabawki córki Heleny Stawskiej i do przeczytanej w gazecie notatki o procesie za kradzież dziecięcej lalki. W „Słówku o krytyce pozytywnej” zastrzegł też, że tytuł nie dotyczy Izabeli Łęckiej.
Czytelnicy i badacze i tak czytają go szerzej — bo powieść sama do tego zachęca. Rzecki, nakręcając sklepowe zabawki, powtarza: marionetki, wszystko marionetki, zdaje im się, że robią, co chcą, a robią tylko to, co im każe ślepa sprężyna. W tym ujęciu lalkami są wszyscy bohaterowie, poruszani przez pieniądz, pochodzenie i namiętność.
Trzecie odczytanie jest obyczajowe: „lalkami” nazywano wówczas w prasie osoby z wyższych sfer — piękne, kosztowne i puste. Prus zaprzeczał temu tropowi, ale portret Izabeli robi swoje.
Kompozycja, narracja, język
„Lalka” ma dwie narracje splecione ze sobą. Podstawowa jest trzecioosobowa, prowadzona przez narratora, który zna myśli bohaterów, ale nie ocenia ich zamiast czytelnika. Drugą tworzy „Pamiętnik starego subiekta” — pierwszoosobowe zapiski Rzeckiego, pisane jego językiem: zdyszanym, dygresyjnym, pełnym wielokropków i przekonania, że Bonaparte wszystko naprawi.
To zestawienie jest głównym narzędziem powieści. Te same wydarzenia widzimy raz z zewnątrz, raz oczami człowieka, który kocha Wokulskiego i dlatego nie potrafi go ocenić. Prus nigdy nie mówi, która wersja jest prawdziwa — i dokładnie tak samo postępuje z zakończeniem.
Język jest zróżnicowany społecznie i narodowo: Rzecki mówi inaczej niż Łęcki, Szuman inaczej niż Węgiełek, a rosyjski kupiec Suzin łamaną polszczyzną. Powieść nie ma jednego stylu — ma tyle stylów, ilu ma warstw społecznych, i to jest jej realistyczna metoda w czystej postaci.
Bohaterowie — Lalka
O autorze
Bolesław Prus (1847–1912)
Szesnastoletni powstaniec, który stracił wiarę w powstania i przez blisko czterdzieści lat pisał co tydzień felieton o Warszawie. Na jego grobie wyryto dwa słowa: Serce serc.
Twórczość — Bolesław PrusCzęste pytania — Lalka
O czym jest „Lalka” Bolesława Prusa?
O warszawskim kupcu Stanisławie Wokulskim, który zdobył fortunę na wojnie rosyjsko-tureckiej i całą ją zaangażował w jeden cel: zdobycie arystokratki Izabeli Łęckiej. Równolegle powieść jest przekrojem przez społeczeństwo Warszawy lat 1878–1879 — od salonów po nędzę Powiśla — i rozrachunkiem z programem pozytywistów.
Kiedy i gdzie rozgrywa się akcja „Lalki”?
Akcja główna trwa od pierwszych miesięcy 1878 roku do jesieni 1879. Rozgrywa się przede wszystkim w Warszawie, a poza nią w Paryżu, Zasławku i Zasławiu oraz pod Skierniewicami. Pamiętnik Rzeckiego cofa się dodatkowo do lat czterdziestych XIX wieku i do Wiosny Ludów.
Skąd wziął się tytuł „Lalka”?
Prus twierdził, że tytuł jest niemal przypadkowy: odnosi się do zabawki córki Heleny Stawskiej i do notatki prasowej o procesie za kradzież dziecięcej lalki, którą przeczytał w gazecie. W „Słówku o krytyce pozytywnej” zastrzegł wprost, że tytuł nie dotyczy Izabeli Łęckiej. Pierwotnie powieść miała nosić tytuł „Trzy pokolenia”.
Dlaczego Wokulski przegrywa, skoro robi wszystko dobrze?
Bo społeczeństwo, w którym działa, nie nagradza pracy. Wokulski zarabia, inwestuje, obniża ceny i pomaga biednym — czyli realizuje program pozytywistów punkt po punkcie — a arystokracja bierze jego pieniądze i nadal widzi w nim kupca. To najważniejszy wniosek powieści i tym bardziej gorzki, że Prus sam był rzecznikiem pracy organicznej.
Czy Wokulski zginął na końcu powieści?
Nie wiadomo i to jest zamierzone. Węgiełek widział go w ruinach zamku w Zasławiu, potem nastąpił wybuch, ale ciała nie znaleziono. Doktor Szuman jest przekonany, że to samobójstwo; Rzecki równie mocno wierzy, że przyjaciel po prostu wyjechał. Prus nigdy tego nie rozstrzygnął — planował kontynuację pod tytułem „Sława”, której nie napisał.
Co znaczy „Non omnis moriar”?
Po łacinie „nie wszystek umrę” — to cytat z ody Horacego. W powieści są to słowa wyryte na krzyżu, który stolarz Węgiełek postawił w ruinach zasławskiego zamku. Ochocki odczytuje je z listu wystającego z kieszeni zmarłego Rzeckiego; to ostatnie zdanie utworu.
Kim jest Ignacy Rzecki i po co jest „Pamiętnik starego subiekta”?
Rzecki to stary subiekt, przyjaciel Wokulskiego, weteran węgierskiej kampanii 1849 roku, który do końca życia wierzy w powrót Bonapartych. Jego pamiętnik stanowi drugą narrację powieści: pisany w pierwszej osobie, daje inne spojrzenie na te same wydarzenia i pokazuje pokolenie romantycznych idealistów od środka.
Jakie trzy pokolenia pokazuje „Lalka”?
Rzecki reprezentuje pokolenie dawnych idealistów politycznych, wychowanych na romantyzmie i powstaniach. Wokulski jest pokoleniem przejściowym — z rozumem pozytywisty i sercem romantyka. Ochocki to nowe pokolenie idealistów nauki, marzące o maszynach latających. Pierwotny tytuł powieści brzmiał właśnie „Trzy pokolenia”.
Dlaczego Izabela Łęcka odrzuca Wokulskiego?
Bo w jej świecie pochodzenie znaczy więcej niż majątek, a praca zarobkowa jest powodem do wstydu. Izabela nie jest jednak potworem — została wychowana do jednej roli i odgrywa ją bez zastanowienia. Jej ideałem miłości jest gipsowa kopia posągu Apollina, którą trzyma w swoim gabinecie.
Co się wydarzyło w pociągu do Krakowa?
Izabela, już zaręczona z Wokulskim, flirtowała w przedziale z Kazimierzem Starskim po angielsku, przekonana, że narzeczony tego języka nie zna. Wokulski rozumiał każde słowo — uczył się angielskiego właśnie dla niej. Wysiadł na najbliższej stacji, a pod Skierniewicami położył się na torach.
Kto uratował Wokulskiego spod pociągu?
Dróżnik Wysocki, brat warszawskiego furmana, któremu Wokulski wcześniej pomógł, załatwiając mu pracę. Prus zamyka w ten sposób jeden z wątków dobroczynnych powieści: przypadkowe dobro wraca do bohatera dokładnie w chwili, gdy nie chce już żyć.
Jaka jest narracja w „Lalce”?
Dwutorowa. Podstawową prowadzi narrator trzecioosobowy, który zna myśli bohaterów, ale ich nie ocenia. Drugą tworzy „Pamiętnik starego subiekta”, pisany w pierwszej osobie przez Rzeckiego. Te dwie perspektywy nigdy się nie uzgadniają — i tak samo nie uzgadnia się zakończenie.
Do jakiej epoki należy „Lalka”?
Do pozytywizmu. Powieść ukazywała się w odcinkach w latach 1887–1889, a wydanie książkowe wyszło w 1890 roku. Jest przy tym utworem, który program epoki najpierw realizuje, a potem poddaje w wątpliwość — dlatego bywa nazywana powieścią o zmierzchu pozytywizmu.
Czy „Lalka” jest lekturą obowiązkową?
Tak, w liceum i technikum w zakresie podstawowym, w całości. Należy do najczęściej wykorzystywanych lektur maturalnych — dostarcza materiału do wypracowań o pracy, miłości, awansie społecznym, mieście i rozczarowaniu ideałami.