Placówka

O książce

Placówka to pierwsza duża powieść Bolesława Prusa. Ukazywała się w odcinkach w tygodniku „Wędrowiec” od 19 marca 1885 do 20 maja 1886 roku, a w 1886 roku wyszła jako książka. Opowiada o chłopie Józefie Ślimaku, który mieszka z rodziną w samotnej zagrodzie nad rzeką Białką i ma dziesięć morgów ziemi.

Spokojne życie Ślimaków zaczyna się zmieniać, gdy przez okolicę ma przejść kolej, a dziedzic sprzedaje majątek. Na dworskich gruntach osiedlają się niemieccy koloniści. Najbogatszy z nich, stary Hamer, chce kupić od Ślimaka wzgórze, na którym zamierza postawić wiatrak dla syna. Chłop odmawia, a potem spada na niego jedno nieszczęście za drugim. Mimo to nie sprzedaje ziemi.

Powieść jest w szkole podstawowej lekturą uzupełniającą. To opracowanie obejmuje cały utwór, czyli jedenaście rozdziałów i krótkie zakończenie. Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury. Bohaterowie mówią gwarą, dlatego w cytatach zostawiamy ich słowa w brzmieniu oryginału, na przykład „jużci”, „kiej” czy „sprzedom”.

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się w drugiej połowie XIX wieku na wsi w Królestwie Polskim. Prus nie podaje ani daty, ani nazwy wsi Ślimaka. Ślady epoki są jednak wyraźne. Chłopi płacą rublami, ojciec Ślimaka dostał ziemię „z ukazu”, czyli w wyniku uwłaszczenia, a przez pola budują kolej żelazną. Wydarzenia zaczynają się w kwietniu i trwają mniej więcej dwa lata. Krótkie zakończenie obejmuje jeszcze następną wiosnę i jesień.

Miejsca akcji:

• dolina rzeki Białki z łąką, mostem, jarami i wąwozami, opisana na początku powieści jak ogromny półmisek
• zagroda Ślimaka na północnym krańcu doliny, przy gościńcu, z chatą, alkierzem, stajnią, oborą, stodołą i szopą oraz trzema pagórkami, z których najwyższy ma na szczycie sosnę
• dołek z wodą za górą, w którym po burzy tonie Stasiek
• wieś po drugiej stronie doliny, gdzie mieszkają Grzyb, Łukasiak, Orzechowski i inni gospodarze
• dwór z gankiem na słupach, oficyną, oranżerią i ogrodem, w którym dziedzic gra na organach i wydaje bal kostiumowy
• karczma Josela, gdzie gospodarze naradzają się nad kupnem majątku, a Owczarz przepija pieniądze na buty
• las dworski, z którego Owczarz zwozi drzewo i który potem wycinają tracze
• obóz kolonistów na ugorze za rzeką, a potem kolonia Hamerów ze szkołą bakałarza i sąsiednie kolonie Gedego, Treskowa i Pifkego
• budowa kolei, czyli nasyp, przy którym pracują furmanki, oraz grobla i most nad Białką
• wieś kościelna z kościołem, plebanią i cmentarzem, gdzie pochowano Staśka
• wieś sołtysa Grochowskiego, do której zachodzi Owczarz, szukając koni
• jary za nasypem kolejowym, gdzie zamarza Owczarz z dzieckiem
• kancelaria gminna i sąd, dokąd wiozą zmarłych i dokąd trafia Jędrek
• miejsca wspominane w rozmowach, czyli miasteczko, Wólka, gdzie wcześniej osiedlili się Niemcy, Wola, z której pochodzi młynarz Knap, a także Warszawa, do której wyjeżdżają dziedzice.

Kluczowe wątki

Najważniejszy jest spór o ziemię. Ślimak ma dziesięć morgów słabej ziemi. Stary Hamer chce ją kupić, bo na wzgórzu z sosną najlepiej stanie wiatrak dla jego syna Wilhelma. Kolonista podnosi cenę z sześćdziesięciu do stu rubli za morgę, ale chłop za każdym razem odpowiada „ni”.

Równolegle rozpada się dawny porządek na wsi. Dziedzic, znudzony wsią i namawiany przez żonę, sprzedaje majątek Żydowi Hirszgoldowi podczas balu. Dwór zostaje rozgrabiony, las wycięty, a kamienie w polach wysadzone. Ślimak traci pracę we dworze i dzierżawioną łąkę.

Na rodzinę Ślimaka spada seria nieszczęść. Umiera mały Stasiek, trzeba sprzedać krowę, Magda odchodzi na służbę. Złodzieje kradną konie, a Ślimak w gniewie wypędza parobka Maćka, który zamarza z przybranym dzieckiem. Głupia Zośka podpala zagrodę, a Jagna umiera w gorączce.

Ważna jest też relacja Ślimaka z gromadą. Gospodarze ze wsi, podburzani przez karczmarza Josela i starego Grzyba, odwracają się od niego. Pomoc przychodzi dopiero wtedy, gdy proboszcz odwiedza chłopa w stajni i każe Grzybowi pogodzić się z sąsiadem.

Geneza utworu

Bolesław Prus zaczął pisać powieść w 1880 roku pod tytułem Nasza placówka. Szybko przerwał pracę, bo chciał lepiej poznać życie wsi. Obserwował je głównie w okolicach Nałęczowa, dokąd od 1882 roku jeździł na wypoczynek. Do pisania wrócił w 1884 roku.

Powieść drukował „Wędrowiec”, tygodnik, którego współredaktorem był wtedy malarz Stanisław Witkiewicz. To dzięki tej znajomości Prus przez krótki czas współpracował z pismem. Wydanie książkowe ukazało się w 1886 roku. W wydaniu Wolnych Lektur po tekście powieści zamieszczono fragmenty dawnych ocen krytyków, między innymi Piotra Chmielowskiego. Według niego Prus zaczął pisać utwór około 1880 roku, ale po krytyce kolegi zajął się nowymi studiami nad chłopami.

Tematem powieści jest niemiecka kolonizacja na ziemiach polskich. Prus łączy go z obrazem wsi po uwłaszczeniu i z wpływem budowy kolei na życie chłopów. Na utwór wpłynęły realizm i naturalizm. Widać to w drobiazgowym opisie biedy, pijaństwa, chorób i lęku przed głodem. W 1921 roku powieść wyszła po angielsku jako The Outpost. W 1979 roku Zygmunt Skonieczny nakręcił film Placówka, w którym Ślimaka zagrał Franciszek Pieczka.

Znaczenie tytułu

Placówka to wysunięty posterunek wojskowy, który ma się utrzymać mimo naporu wroga. Zagroda Ślimaka jest takim posterunkiem. Stoi samotnie na skraju doliny, otoczona najpierw dworskimi, a potem niemieckimi polami. Hamerowie mają same niziny i nie postawią na nich wiatraka, więc dziesięć morgów chłopa staje się przeszkodą w ich planach.

Ślimak nie broni ziemi z powodów politycznych. Nie myśli o narodzie, tylko o ojcowiźnie, grobach ojców i o tym, że chłop bez ziemi ginie. Gdy już chce sprzedać grunt, zatrzymuje go przysięga złożona umierającej Jagnie. W samej powieści słowo „placówka” nie pada ani razu. Jego sens wynika z całej historii. Pierwotny tytuł Nasza placówka mocniej podkreślał, że chodzi o wspólną, polską sprawę.

Kompozycja, narracja, język

Powieść ma jedenaście rozdziałów oznaczonych cyframi rzymskimi i krótkie zakończenie oddzielone gwiazdką. Akcja biegnie chronologicznie, zgodnie z porami roku i pracami w polu. Zaczyna się od wiosennego bronowania, a kończy na kolejnej jesieni, gdy Ślimak ma już nową chatę i nową żonę. Kilka scen dzieje się poza zagrodą, na przykład bal we dworze, droga Owczarza przez jary czy wieczór proboszcza na plebanii.

Narrator jest wszechwiedzący i opowiada w trzeciej osobie. Zna myśli bohaterów, często je przytacza i komentuje z lekką ironią. Wiele miejsca zajmuje przyroda. Wróble, słońce, ziemia i wiatr przemawiają do Ślimaka, las szumi jak maszerujące wojsko, a burza ma w sobie coś z gniewnej, żywej istoty.

Chłopi mówią gwarą, z formami takimi jak „jużci”, „kiej”, „zawdy”, „jo” czy „sprzedom”. Koloniści kaleczą polszczyznę, a państwo rozmawiają po francusku, czego Ślimak nie rozumie. W tekście pojawiają się ludowe piosenki, protestancki hymn śpiewany przez Niemców i niemiecka pieśń wojenna. Mimo tragicznych wydarzeń w powieści nie brak humoru, na przykład w scenie targu o krowę czy wizyty u dziedzica.