Zemsta (nowela)

O książce

Zemsta to krótka nowela Bolesława Prusa z 1908 roku. W serwisie występuje jako Zemsta (nowela) i ma osobny adres, żeby nie myliła się z komedią Aleksandra Fredry o tym samym tytule. Oba utwory łączy tylko słowo w tytule. U Fredry chodzi o sąsiedzki spór o mur, a u Prusa o to, jak naród powinien odpowiedzieć na krzywdę wyrządzoną przez zaborcę.

W podziemnej kawiarni w Paryżu spotyka się trzech Polaków. Władysław Miler chce się zemścić na Prusakach za odbieranie Polakom ziemi w Poznańskiem. Zygmunt Goldberg proponuje terror bez litości, a Jan Czerski przekonuje, że naród ocali tylko praca, wiedza i uczciwość. Gdy Miler zostaje sam, zjawia się tajemniczy Iswar Ahamkara i proponuje mu potęgę w zamian za duszę. Miler się zgadza. W czarodziejskim zwierciadle ogląda potem dwie wizje przyszłości. Pierwsza pokazuje upadek Niemiec, a druga rozkwit Polaków, którzy wybrali pracę zamiast odwetu.

Nowela trafiła na listę lektur uzupełniających w szkole podstawowej. Opracowanie obejmuje cały utwór, a cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury, który oparto na wydaniu Pism wybranych Prusa z 1984 roku. Tekst nie ma rozdziałów. Gwiazdki dzielą go tylko na cztery większe części, dlatego streszczenie szczegółowe dzieli nowelę na trzynaście krótszych części według kolejnych wydarzeń. Do tych części odwołują się też lokalizacje cytatów.

W noweli pojawiają się słowa, których dziś używa się rzadko albo inaczej. Prus nazywa Ahamkarę Indusem, czyli mieszkańcem Indii. Kinematograf to dawna nazwa kina, a nargile to wschodnia fajka wodna. Niektóre fragmenty wizji przyszłości, zwłaszcza o Afryce i o tym, komu wolno mieć dzieci, czyta się dziś krytycznie. Omawiamy je w części o problematyce.

Czas i miejsce akcji

Narrator nie podaje daty. Z rozmowy bohaterów wynika, że akcja toczy się na początku XX wieku, w czasie, gdy Prusy wywłaszczają Polaków w Poznańskiem. Goldberg mówi wprost o dwudziestym wieku, a w wizji przyszłości rok 1908 nazwany jest rokiem pruskiego prawa o wywłaszczeniu. Właściwa akcja trwa bardzo krótko. Rozmowa przyjaciół zajmuje kilka minut, Czerski wspomina, że o dziesiątej idzie na zebranie, a po przebudzeniu Milera służący mówi, że przyjaciele wyszli przed kwadransem. Wizje w zwierciadle sięgają za to sto lat naprzód, aż do roku 2008.

Miejsca akcji:

• Paryż, do którego Miler przyjechał, żeby obmyślić plan działania przeciw Prusakom;
• podziemna kawiarnia złożona z kilku sal, a w niej sala indyjska przypominająca izbę wykutą w skale, ze spiżowym posągiem Buddy między dwoma wodotryskami, pękatymi kolumnami okrytymi rzeźbami i lampkami elektrycznymi wśród rzeźbionych liści;
• gabinet trzech Polaków, oddzielony od sąsiednich złoconymi kratami w kształcie gałązek bluszczu, z taboretami i stolikami podobnymi do kolumn;
• sąsiedni gabinet, w którym czeka Iswar Ahamkara i w którym Miler ogląda wizje w zwierciadle;
• w pierwszej wizji piwiarnia w małym miasteczku poznańskim pełna pruskich kolonistów, Poznańskie nazywane Ostmarchią, a potem całe cesarstwo niemieckie i królestwo pruskie, gdzie wybucha wojna domowa, oraz Niemcy Południowe, które ogłaszają republikę;
• w drugiej wizji miasto Polonia w Afryce, z rozległym placem otoczonym gmachami, na którym obchodzi się stulecie odrodzenia Polski;
• miejsca tylko wspomniane, czyli Poznań i Berlin, Ameryka, Azja i Australia z planu Goldberga, bank lugduński, w którym Goldberg załatwia posadę kuzynowi, Ren i Warta z niemieckiej pieśni, Anglia i Francja oraz pola dawnych zwycięstw, czyli Grunwald, Wiedeń i Somosierra.

Cała prawdziwa akcja dzieje się w jednym zamkniętym, mrocznym wnętrzu. Egzotyczna sala z posągiem Buddy i służbą w turbanach dobrze przygotowuje spotkanie z indyjskim czarodziejem. Wielkie przestrzenie, takie jak Niemcy, Poznańskie czy Afryka, pojawiają się wyłącznie w zwierciadle.

Kluczowe wątki

Spór o zemstę. Trzej Polacy rozmawiają o tym, jak odpowiedzieć na pruskie wywłaszczenia. Goldberg chce oddawać dziesięć ciosów za jeden, także słabym i bezbronnym. Czerski odpowiada przypowieścią o dwóch chłopach i mówi, że naród powinien się rozwijać, a nie mścić. Miler waha się między nimi, ale pragnie odwetu.

Pakt z Ahamkarą. Gdy przyjaciele wychodzą, Milera zaprasza do sąsiedniego gabinetu tajemniczy Indus. Wie, o czym rozmawiano, i proponuje umowę. Za duszę zastawioną na sto miliardów lat Miler otrzyma na dwadzieścia lat potęgę większą niż jakikolwiek król. Będzie mógł szkodzić ludziom i narodom, ale dobrze czynić tylko tym, którzy pomogą mu w zemście. Miler się zgadza.

Upadek Niemiec. Zwierciadło pokazuje przyszłość, jaka nastąpiłaby bez udziału Milera. Pruscy koloniści sprowadzeni do Poznańskiego ucztują i próżnują, gospodarka podupada, a państwo musi do nich dopłacać. Niezadowolenie przenosi się na całe Niemcy i kończy wojną domową, w której zniszczono koleje, fabryki i kopalnie.

Odrodzenie Polaków. Druga wizja przenosi Milera do afrykańskiego miasta Polonia w roku 2008. Polacy wygnani z Poznańskiego dostali od Anglii pustynną ziemię. Porzucili przechwałki i wspominanie dawnej chwały, a wzięli się do pracy nad sobą. Słyną z pracowitości, uczciwości i wynalazków.

Zerwanie umowy. Ahamkara wyjaśnia, że kto sieje kąkol, nie zbierze pszenicy. Zemsta Milera sprowadziłaby na Polaków los podobny do losu niemieckich kolonistów. Miler woli zginąć, niż zgubić naród, i zrywa pakt. Budzi się w swoim gabinecie i nie wie, czy spotkanie z czarodziejem w ogóle się wydarzyło. Zmienia jednak zdanie o zemście.

Geneza utworu

Nowela ukazała się na początku 1908 roku w „Kurierze Warszawskim”. Prus publikował w tej gazecie opowiadania na okres świąteczny i noworoczny, a Zemsta zalicza się do tej grupy. Później przedrukowano ją między innymi w zbiorowym wydaniu Pism Prusa pod redakcją Zygmunta Szweykowskiego.

Utwór był odpowiedzią na wydarzenia w zaborze pruskim. Władze niemieckie od dawna prowadziły tam germanizację i kupowały ziemię od Polaków, żeby osiedlać na niej niemieckich kolonistów. Gdy Prus pisał nowelę, w Prusach przygotowywano ustawę pozwalającą przymusowo wykupywać polskie majątki. Uchwalono ją w 1908 roku. Właśnie o takie wywłaszczenie oburza się Miler.

Prus należał do pisarzy pozytywizmu i przez całe życie zachęcał rodaków do pracy, nauki i rozsądku zamiast zrywów i odwetu. Te poglądy wypowiada w noweli Czerski. Pomysł polskiej kolonii w Afryce budził spory już w czasach Prusa. W literaturze o fantastyce Zemstę zalicza się do tak zwanej historii przyszłości. Wcześniej, w 1903 roku, Prus napisał podobny utwór pod tytułem Wojna i praca.

Znaczenie tytułu

Tytuł nazywa uczucie, które napędza głównego bohatera. Miler pragnie zemsty tak bardzo, że gotów jest za nią oddać duszę. Cała nowela pokazuje, dokąd prowadzi takie pragnienie i dlaczego bohater w końcu z niego rezygnuje.

Tytuł ma też drugie znaczenie, które odsłania ostatnie zdanie. Miler zaczyna rozumieć sens słów z Biblii „Mnie zostaw zemstę — mówi Pan”. Zemsta okazuje się czymś, czego człowiek nie powinien brać w swoje ręce. Zło, które ktoś wyrządza, samo obraca się przeciw niemu, czego dowodzi wizja upadku Niemiec. Kto zaś odpowiada złem na zło, ściąga zgubę na siebie i swoich bliskich.

Kompozycja, narracja, język

Zemsta ma budowę noweli z jednym głównym bohaterem i wyraźnym punktem zwrotnym. Jest nim chwila, w której Miler po obejrzeniu wizji zrywa umowę z Ahamkarą. Utwór dzieli się na cztery części oddzielone gwiazdkami. Pierwsza to rozmowa trzech Polaków, druga to pakt i wizje w zwierciadle, trzecia to zerwanie umowy, a czwarta to przebudzenie Milera. Wizje stanowią opowieść w opowieści i zajmują dużą część tekstu.

Nowela łączy obraz codziennego życia z fantastyką. Kawiarnia i rozmowa przyjaciół są realistyczne. Ahamkara, medalion i czarodziejskie zwierciadło przypominają dawne baśnie o pakcie z diabłem, a sam Miler wspomina czapkę niewidkę i kij samobij. Zwierciadło działa jak kinematograf nowego rodzaju, czyli kino, które w czasach Prusa było nowinką. Zakończenie jest niejednoznaczne. Służący twierdzi, że w sąsiednim gabinecie nikogo nie było, więc czytelnik może uznać spotkanie z Ahamkarą za sen albo przywidzenie.

Narrator jest trzecioosobowy. Opowiada w czasie teraźniejszym, a potem przechodzi do przeszłego. Zna myśli Milera, które przytacza w cudzysłowie. W ostatnim akapicie odzywa się jak ktoś, kto wie, co działo się z bohaterem później. Mówi, że Miler „po dziś dzień” nie rozumie, co go spotkało. Duża część tekstu to dialog i spór na argumenty. Opis przyszłości Polski przypomina wykład, bo Miler słyszy go z wielkiej tuby jako odczyt. Język jest staranny i trochę dawny. Pojawiają się słowa takie jak fizjognomia, bilet w znaczeniu wizytówki, ciżba czy kąkol, a także niemieckie zwroty kolonistów.