Oświecenie — epoka literacka

Idee oświecenia dotarły do Polski później niż na zachód Europy. Ramy polskiej epoki to lata 40. XVIII wieku i rok 1822. W 1740 roku Stanisław Konarski założył w Warszawie Collegium Nobilium, szkołę dla młodzieży szlacheckiej. Epoka wyrosła z racjonalizmu i empiryzmu, czyli zaufania do rozumu i doświadczenia.

Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego powstały w 1765 roku Teatr Narodowy i czasopismo „Monitor”, a w 1773 roku Komisja Edukacji Narodowej. Literatura miała wychowywać i poprawiać obyczaje, dlatego rozkwitły bajka, satyra i komedia, które ośmieszały zacofanie sarmackie. Obok klasycyzmu, wzorowanego na antyku, rozwijał się sentymentalizm z kultem uczucia i natury, reprezentowany przez Franciszka Karpińskiego.

Najważniejszym pisarzem epoki był biskup Ignacy Krasicki, nazywany „księciem poetów polskich”. W Bajkach i przypowieściach (1779) zwierzęta uosabiają ludzkie wady i zalety. Krasicki pisał też satyry, Hymn do miłości ojczyzny, według tradycji śpiewany w Szkole Rycerskiej, i Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, uznawane za pierwszą polską powieść. Po rozbiorach Józef Wybicki ułożył w 1797 roku we Włoszech Pieśń Legionów Polskich, czyli dzisiejszy Mazurek Dąbrowskiego.