Krzyżacy

O książce

Krzyżacy to powieść historyczna Henryka Sienkiewicza. Ukazywała się w odcinkach w „Tygodniku Illustrowanym” w latach 1897–1900, a jako książka wyszła w 1900 roku. Opowiada o konflikcie Polski i Litwy z zakonem krzyżackim od śmierci królowej Jadwigi w 1399 roku do bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku.

Na tle wydarzeń historycznych autor prowadzi losy fikcyjnych bohaterów. Młody Zbyszko z Bogdańca zakochuje się w Danusi, córce Juranda ze Spychowa, którego żona zmarła podczas napadu Krzyżaków. Krzyżacy porywają dziewczynę, by zmusić jej ojca do uległości. Zbyszko przez lata jej szuka, a obok niego wiernie trwa stryj Maćko. Drugą ważną bohaterką jest Jagienka ze Zgorzelic, sąsiadka z Bogdańca, która kocha Zbyszka.

Krzyżacy należą do lektur uzupełniających w klasach IV–VIII szkoły podstawowej. Nauczyciel może zadać całość albo tylko część powieści, a opracowanie obejmuje cały tekst. Wolne Lektury udostępniają powieść w dwóch tomach. Tom I ma trzydzieści dwa rozdziały, a tom II pięćdziesiąt dwa, ponumerowane od nowa. Wczesne wydania książkowe dzieliły powieść na cztery tomy, dlatego w innych wydaniach numery rozdziałów mogą być inne. Streszczenie i cytaty trzymają się podziału z Wolnych Lektur.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się w 1399 roku, na krótko przed śmiercią królowej Jadwigi, i kończy bitwą pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku. Tom I obejmuje kilka miesięcy, od lata 1399 roku do Bożego Narodzenia. Później narrator coraz częściej przeskakuje o miesiące i lata, na przykład gdy opisuje spokojne życie Zbyszka i Jagienki w Bogdańcu. Krótki ostatni rozdział sięga daleko w przyszłość, do czasu, gdy Polacy obejmują Malbork.

Miejsca akcji:

• Tyniec: gospoda „Pod Lutym Turem”, w której Zbyszko poznaje Danusię, i opactwo benedyktynów;
• Kraków: Wawel, katedra, wieża, w której więziono Zbyszka, dom kupca Amyleja, a także gościniec z Tyńca do miasta, na którym Zbyszko napada Lichtensteina;
• Olkusz i droga wzdłuż granicy śląskiej, którą Maćko i Zbyszko wracają do domu;
• Bogdaniec, gniazdo rodu Gradów, sąsiednie Zgorzelice Zycha i Jagienki, wieś Krześnia z kościołem i gospodą oraz okoliczne bory i bagna;
• Sieradz z klasztorem, przez który przejeżdżają bohaterowie i gdzie zbiera się rycerstwo przed wojną;
• Mazowsze: zamek w Ciechanowie, leśny dworzec książęcy za Przasnyszem, zasypany śniegiem gościniec pod Radzanowem, dwór księcia Janusza w Warszawie i dwór księcia Ziemowita w Płocku;
• okolice Łęczycy, gdzie wezbrane wody Neru i Bzury na cztery dni zatrzymują Maćka i Jagienkę w pustej karczmie;
• Spychów, gródek Juranda wśród bagien przy granicy krzyżackiej;
• Szczytno, krzyżacki zamek, w którym więziono Juranda i Danusię;
• Żmudź: obóz Skirwoiłły w lasach za Kownem, przeprawy przez Niewiażę i Niemen oraz puszcza, w której Zbyszko odbija Danusię;
• Raciąż na wiślanej wyspie, Grudziądz i Malbork, stolica zakonu;
• okolice Dąbrówna i pole bitwy pod Grunwaldem.

Kluczowe wątki

Ślubowanie Zbyszka. W tynieckiej gospodzie Zbyszko poznaje dwunastoletnią Danusię z dworu księżnej mazowieckiej i ślubuje jej pawie czuby zdarte z hełmów niemieckich. Robi to, gdy dowiaduje się, że matka dziewczyny zmarła ze strachu podczas napadu Krzyżaków. Ten ślub wyznacza całe jego dalsze życie.

Wyrok i ocalenie. Na drodze do Krakowa Zbyszko rzuca się z kopią na posła zakonu, Kunona Lichtensteina. Sąd skazuje go na śmierć. Pod szafotem Danusia okrywa mu głowę białą zasłoną i ogłasza, że chce go za męża, a dawny obyczaj ratuje mu życie.

Bogdaniec i Jagienka. Po powrocie do domu Zbyszko zaprzyjaźnia się z Jagienką ze Zgorzelic. Dziewczyna leczy Maćka, pomaga Zbyszkowi przy polowaniu na niedźwiedzia i skrycie go kocha. Maćko, jej ojciec Zych i opat chcą ich pobrać, ale Zbyszko dotrzymuje słowa danego Danusi i jedzie na Mazowsze.

Porwanie Danusi i męka Juranda. Krzyżacy ze Szczytna porywają Danusię wkrótce po jej potajemnym ślubie ze Zbyszkiem. Jurand, by ją ocalić, oddaje się w ich ręce. Zostaje upokorzony, oszukany i okaleczony, a potem wypuszczony jako ślepy i niemy starzec.

Poszukiwania. Zbyszko zabija w pojedynku Rotgiera, jednego z porywaczy, i szuka żony w Prusach i na Żmudzi. Maćko z przebraną za giermka Jagienką rusza mu na pomoc. Wreszcie Zbyszko odbija Danusię z rąk Zygfryda de Löwe, ale dziewczyna jest obłąkana ze strachu i umiera pod Spychowem.

Powrót i Grunwald. Po śmierci Danusi i Juranda Zbyszko wypełnia ślub, a po powrocie żeni się z Jagienką. Ród Gradów odżywa. Gdy wybucha wielka wojna, Maćko i Zbyszko walczą pod Grunwaldem, gdzie Maćko zabija Kunona Lichtensteina.

Geneza utworu

Sienkiewicz pisał Krzyżaków pod koniec XIX wieku, gdy Polska była pod zaborami. W zaborze pruskim władze prowadziły wtedy ostrą germanizację. Powieść o zwycięstwie nad zakonem krzyżackim była odpowiedzią na tę politykę i miała dodawać Polakom otuchy, podobnie jak wcześniejsza Trylogia.

Pisarz korzystał z dawnych kronik, przede wszystkim z dzieła Jana Długosza i kroniki Janka z Czarnkowa, a także z prac historyków, między innymi Karola Szajnochy i Stanisława Smolki. Bitwę pod Grunwaldem opisał według Długosza i pod wpływem obrazu Jana Matejki. Znał też powieść Józefa Ignacego Kraszewskiego Krzyżacy 1410 z 1874 roku, która mogła podsunąć mu temat i tytuł.

Książkowe wydanie z 1900 roku uczciło dwudziestopięciolecie pracy pisarskiej Sienkiewicza. Po drugiej wojnie światowej Krzyżacy byli pierwszą książką wydaną w Polsce, w sierpniu 1945 roku. W 1960 roku, w 550. rocznicę Grunwaldu, powieść sfilmował Aleksander Ford.

Znaczenie tytułu

Tytuł nazywa wroga, a nie bohatera. Krzyżacy, czyli Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego, to rycerze zakonni noszący białe płaszcze z czarnym krzyżem. W powieści ich zakon jest potężnym państwem, które głosi, że szerzy wiarę, a w rzeczywistości zagarnia cudze ziemie. Krzyżacy stoją za każdym nieszczęściem bohaterów, od śmierci matki Danusi po porwanie dziewczyny i mękę Juranda.

Tytuł ma też wymiar symboliczny. Sienkiewicz pokazuje, jak krzyż służy Krzyżakom za usprawiedliwienie zdrady, okrucieństwa i chciwości. Przeciwstawia mu szczerą wiarę polskich i mazowieckich bohaterów, którzy w końcu zwyciężają.

Kompozycja, narracja, język

Krzyżacy łączą powieść historyczną z powieścią przygodową i romansem rycerskim. Losy fikcyjnych bohaterów splatają się z wydarzeniami prawdziwymi, takimi jak śmierć królowej Jadwigi, powstanie na Żmudzi, zjazd w Raciążu i bitwa pod Grunwaldem. W powieści występują też postacie historyczne, między innymi król Władysław Jagiełło, książę Witold, księżna Anna Danuta, Zawisza Czarny, Powała z Taczewa, Zyndram z Maszkowic i wielki mistrz Ulryk von Jungingen.

Narrator jest wszechwiedzący i opowiada w trzeciej osobie. Często zmienia miejsce akcji i prowadzi kilka wątków naraz, na przykład losy Zbyszka na Żmudzi i podróż Maćka z Jagienką do Spychowa. Niektóre wydarzenia poznajemy z relacji postaci. Kto obronił Danusię nocą w Szczytnie, czytelnik dowiaduje się dopiero z opowieści Hlawy. Kulminacją jest ostatnia część, w której wątek prywatny ustępuje wielkiej bitwie.

Sienkiewicz stylizuje język na staropolski, zwłaszcza w dialogach. Postacie mówią „jeno”, „wżdy”, „zali”, „ninie”, „rzekę”, „powiadają”. Autor używa też dawnych nazw broni, strojów i urzędów, a Malbork nazywa Malborgiem. Dzięki archaizacji dialogi brzmią jak dawna mowa, a opisy pozostają zrozumiałe dla współczesnego czytelnika.