Alicja w Krainie Czarów

O książce

Alicja w Krainie Czarów to powieść dla dzieci angielskiego pisarza Lewisa Carrolla. W oryginale nosi tytuł Alice’s Adventures in Wonderland, czyli dosłownie „Przygody Alicji w Krainie Dziwów”. Pod tym pseudonimem ukrywał się Charles Lutwidge Dodgson, wykładowca matematyki w oksfordzkim kolegium Christ Church. Książka ukazała się w Londynie w 1865 roku z ilustracjami Johna Tenniela. Szybko stała się jedną z najsłynniejszych książek dla dzieci na świecie. Przełożono ją na ponad sto języków, a jej postacie, takie jak Biały Królik, Kot z Cheshire czy Szalony Kapelusznik, zna dziś prawie każdy.

Bohaterką jest mała Alicja, której nudzi się nad rzeką obok siostry czytającej książkę bez obrazków. Nagle obok przebiega biały królik w kamizelce, który patrzy na zegarek i mamrocze, że się spóźni. Alicja wskakuje za nim do króliczej nory i trafia do Krainy Czarów. Tam co chwila zmienia wzrost, pływa w jeziorze własnych łez, rozmawia z myszą, gąsienicą i kotem, który znika, zostawiając w powietrzu uśmiech. Bierze udział w podwieczorku, który nigdy się nie kończy, gra w krokieta z Królową Kier i zeznaje w procesie Waleta Kier. Gdy karty z talii rzucają się na nią, Alicja budzi się nad rzeką. Wszystko okazuje się snem.

Alicja w Krainie Czarów jest lekturą szkoły podstawowej. Opracowanie obejmuje całą książkę, czyli dwanaście rozdziałów i wiersz wstępny. Lewis Carroll napisał też dalszy ciąg, Po drugiej stronie lustra (1871), ale to osobna książka z inną fabułą i nie jest tu omawiana.

Cytaty pochodzą z przekładu Jarka Westermarka, który Fundacja Wolne Lektury wydała w 2026 roku i udostępnia na wolnej licencji (Licencja Wolnej Sztuki 1.3). To nowy przekład, wydany z ilustracjami Tenniela. Tłumacz zachował większość nazw, do których przywykli polscy czytelnicy, czyli Biały Królik, Kot z Cheshire, Marcowy Zając, Suseł, Księżna, Gryf i Królowa Kier. Inaczej niż w szkolnych wydaniach brzmią u niego tylko niektóre imiona. Kapelusznik nie ma przydomka „Szalony”, Mock Turtle to Nibyżółw, jaszczurka Bill to Jaś, sługa Królika to Gerwazy, a bieg w kółko na brzegu jeziora to wyścig szczurów. Gąsienica jest u Westermarka rodzaju męskiego, czyli „pan Gąsienica”. Wierszyki, które Alicja przekręca, tłumacz zastąpił parodiami tekstów znanych polskim dzieciom, na przykład kołysanki o iskierce z popielnika i wiersza Jana Brzechwy „Na tapczanie siedzi leń”.

W opracowaniu używamy form najczęściej spotykanych w szkole i w popularnych wydaniach. Piszemy więc Szalony Kapelusznik (albo krótko Kapelusznik), Niby-Żółw i Bill. Różnice wynikają z tego, że polskich przekładów jest kilkanaście. U Antoniego Marianowicza (1955) Kot z Cheshire to Kot Dziwak z Cheshire, Marcowy Zając to Szarak bez Piątej Klepki, Gryf to Smok, a Mock Turtle to Niby Żółw. U Macieja Słomczyńskiego (1972) ta sama postać nazywa się Żółwiciel, a u Roberta Stillera (1986) Fałszywy Żółw.

Czas i miejsce akcji

Akcja trwa jedno popołudnie. Jest upalny dzień, a Alicja mówi w rozdziale szóstym, że mamy maj. Gdy Kapelusznik pyta ją o dzień miesiąca, odpowiada, że jest czwarty. Przygody w Krainie Czarów są snem, który Alicji śni się nad brzegiem rzeki. Po przebudzeniu siostra wysyła ją na podwieczorek, a sama zostaje nad wodą i patrzy na zachód słońca. W książce nie ma roku, ale świat Alicji to wiktoriańska Anglia drugiej połowy XIX wieku. Dziewczynka uczy się francuskiego i muzyki, recytuje szkolne wierszyki, zna nadmorskie pensjonaty i kolej.

W Krainie Czarów czas płynie dziwnie. Zegarek Kapelusznika pokazuje dzień miesiąca, a nie godzinę. Od kiedy Kapelusznik pokłócił się z Czasem, przy jego stole zawsze jest szósta, czyli pora podwieczorku.

Miejsca akcji:

• brzeg rzeki, na którym Alicja siedzi z siostrą na początku i na końcu książki,
• pole i królicza nora pod żywopłotem, do której wskakuje Biały Królik,
• głęboka studnia o ścianach pełnych szaf, półek, map i obrazów, w którą spada Alicja,
• długi korytarz z rzędami zamkniętych drzwi, szklanym stolikiem, złotym kluczykiem i maleńkimi drzwiczkami, za którymi widać piękny ogród,
• jezioro łez, które Alicja wypłakała, gdy miała prawie trzy metry wzrostu,
• brzeg jeziora, na którym zwierzęta suszą się, biegając w kółko, i słuchają opowieści Myszy,
• domek Białego Królika z mosiężną tabliczką na drzwiach i ogródkiem pod oknem, w którym Alicja rośnie aż do sufitu,
• gęsty las, gdzie Alicja ucieka przed olbrzymim szczeniakiem,
• wielki grzyb, na którym siedzi Gąsienica z fajką wodną,
• korony drzew, wśród których długa szyja Alicji natrafia na gniazdo Gołębicy,
• domek Księżnej na polanie i jego zadymiona kuchnia pełna pieprzu,
• las, w którym na gałęzi pojawia się i znika Kot z Cheshire,
• dom Marcowego Zająca z kominami w kształcie uszu i dachem krytym futrem oraz stół pod drzewem, przy którym trwa szalony podwieczorek,
• drzewo z drzwiami w pniu, przez które Alicja wraca do korytarza,
• ogród Królowej Kier z różanym drzewem, które ogrodnicy malują na czerwono,
• boisko do krokieta pełne górek i dołków,
• miejsce w słońcu, gdzie śpi Gryf, i półka skalna, na której siedzi smutny Niby-Żółw. Tam obaj pokazują Alicji kadryla z homarami, który, jak opowiadają, tańczy się na brzegu morza,
• sala sądowa z tronem, ławą przysięgłych i stołem z talerzem ciastek, gdzie toczy się proces Waleta Kier.

Kluczowe wątki

Pogoń za Białym Królikiem. Ciekawość prowadzi Alicję do króliczej nory. Biały Królik pojawia się w książce wiele razy. Śpieszy się do Księżnej, gubi rękawiczki i wachlarz, bierze Alicję za swoją pokojówkę, a w końcu jako herold odczytuje akt oskarżenia w sądzie.

Zmiany wzrostu. Alicja pije z buteleczki z napisem „WYPIJ MNIE”, je ciastko z napisem „ZJEDZ MNIE”, wachluje się wachlarzem Królika i gryzie kawałki grzyba. Raz ma dwadzieścia pięć centymetrów, raz nie mieści się w domu. Nie może się dostać do upragnionego ogrodu, bo zawsze jest albo za duża, albo za mała. Dopiero za drugim razem używa grzyba tak, jak trzeba.

Kim jestem? Po pierwszych przemianach Alicja zastanawia się, czy nie zamieniono jej w inne dziecko. Myli tabliczkę mnożenia, geografię i słowa wierszyków. Gąsienica zadaje jej pytanie „A ty to kto?”, a Gołębica bierze ją za węża. Dziewczynka coraz pewniej odpowiada, kim jest.

Spotkania z mieszkańcami Krainy Czarów. Każde stworzenie ma tu swoje dziwactwa. Księżna szuka we wszystkim morałów, Kot z Cheshire twierdzi, że wszyscy są tu stuknięci, Kapelusznik i Marcowy Zając zadają zagadki bez odpowiedzi, a Niby-Żółw płacze nad swoją przeszłością. Alicja uczy się z nimi rozmawiać, choć często czuje się urażona.

Królowa Kier i proces. Królowa przy każdej okazji krzyczy „Ściąć mu głowę!”, ale jej wyroki nie są wykonywane. W ostatnich rozdziałach sądzi się Waleta Kier za kradzież ciastek. Proces jest pełen absurdów, a Alicja, która znów rośnie, przestaje się bać i mówi głośno, że to wszystko bzdury. Gdy nazywa dwór Królowej talią kart, sen się kończy.

Geneza utworu

Książka narodziła się podczas wycieczki łodzią po Tamizie 4 lipca 1862 roku. Charles Dodgson i jego przyjaciel, wielebny Robinson Duckworth, popłynęli z Oksfordu do wioski Godstow z trzema córkami dziekana Henry’ego Liddella, czyli Loriną, Alice i Edith. Siostry poprosiły o bajkę, a Dodgson zaczął opowiadać o przygodach dziewczynki imieniem Alicja. Dziesięcioletnia Alice Liddell poprosiła go potem, by spisał tę historię. Pamiątką tego popołudnia jest wiersz otwierający książkę. Mowa w nim o złotym popołudniu, wiosłowaniu i trzech siostrach, które domagają się baśni.

W listopadzie 1864 roku Dodgson podarował Alice ręcznie napisany i ilustrowany przez siebie rękopis zatytułowany Alice’s Adventures Under Ground („Przygody Alicji pod ziemią”). Wcześniej znajomi, między innymi pisarz George MacDonald i jego dzieci, zachęcili go do wydania książki. Przygotowując ją do druku, autor znacznie rozbudował tekst. Dopisał między innymi sceny z Kotem z Cheshire i szalonym podwieczorkiem. Ilustracje zamówił u znanego rysownika Johna Tenniela.

Książka wyszła pod pseudonimem Lewis Carroll nakładem londyńskiego wydawnictwa Macmillan. Pierwszy nakład, wydrukowany w 1865 roku, wycofano, bo Tenniel był niezadowolony z jakości druku ilustracji. Nowy nakład trafił do sprzedaży jeszcze w grudniu 1865 roku, choć na karcie tytułowej miał datę 1866. Powieść od razu odniosła sukces. Za życia autora sprzedano około stu osiemdziesięciu tysięcy egzemplarzy.

Pierwszy polski przekład, autorstwa tłumaczki podpisanej jako Adela S., ukazał się w 1910 roku pod tytułem Przygody Alinki w Krainie Cudów. Ten tekst można dziś przeczytać w Wikiźródłach. W 1927 roku wyszła swobodna przeróbka Marii Morawskiej Ala w krainie czarów, z wierszami w przekładzie Antoniego Langego. Najczęściej wydawane są przekłady Antoniego Marianowicza (1955) i Macieja Słomczyńskiego (1972). Książkę tłumaczyli też między innymi Robert Stiller, Jolanta Kozak, Elżbieta Tabakowska i Jarek Westermark. Najbardziej znane ekranizacje to film animowany Walta Disneya z 1951 roku i film Tima Burtona z 2010 roku, w którym Kapelusznika zagrał Johnny Depp.

Znaczenie tytułu

Kraina Czarów to świat, do którego Alicja trafia przez króliczą norę. W oryginale nazywa się Wonderland, czyli kraina dziwów albo cudów. Pierwsi polscy tłumacze wybrali słowo „czary”, choć nikt tu nie rzuca zaklęć. Dziwne są za to wszystkie zasady. Zwierzęta i karty mówią, ciastka zmieniają wzrost, a kot znika, zostawiając uśmiech. Sama Alicja mówi w drugim rozdziale, że jest „coraz zdziwniej i zdziwniej”.

Tytuł mówi też, że to opowieść o jednej bohaterce. Wszystko widzimy oczami Alicji, a jej sen staje się całym światem książki. Na końcu siostra Alicji wyobraża sobie, że dziewczynka, gdy dorośnie, będzie opowiadać innym dzieciom o śnie o Krainie Czarów. Kraina Czarów jest więc także krainą dziecięcej wyobraźni, do której dorośli mogą wrócić tylko na chwilę.

Kompozycja, narracja, język

Książka składa się z wiersza wstępnego i dwunastu rozdziałów z tytułami. Ma budowę ramową. Na początku i na końcu Alicja siedzi z siostrą nad rzeką, a w środku opowiedziany jest jej sen. Przygody łączą się luźno, jak to bywa we śnie. Alicja przechodzi od jednego spotkania do drugiego, a postacie z wcześniejszych rozdziałów wracają w ogrodzie Królowej i w sądzie. Łącznikiem jest pragnienie Alicji, by dostać się do pięknego ogrodu za maleńkimi drzwiczkami. Gdy wreszcie się tam znajduje, okazuje się, że rządzi nim okrutna Królowa.

Narrator jest trzecioosobowy. Opowiada z perspektywy Alicji, zna jej myśli i często je przytacza. Bywa żartobliwy i zwraca się wprost do czytelników, na przykład gdy mówi, że jeśli nie wiedzą, co to Gryf, mają spojrzeć na ilustrację. Ilustracje Tenniela są częścią książki i większość wydań, także polskich, je zachowuje.

Język książki jest pełen gier słownych, przekręconych przysłów i nonsensownych wierszyków. Alicja myli słowa, Niby-Żółw uczył się w morskiej szkole przedmiotów o dziwnych nazwach, a Księżna wygłasza morały bez sensu. W oryginale Carroll parodiował wierszyki, których uczyły się na pamięć wiktoriańskie dzieci. Tłumacze muszą te żarty wymyślać na nowo, dlatego polskie przekłady bardzo się od siebie różnią. Książkę zalicza się do literatury nonsensu, czyli takiej, w której absurd i logiczne łamigłówki są źródłem humoru. Ma też cechy baśni, na przykład mówiące zwierzęta, królów i królowe oraz cudowne przemiany.