Quo vadis

O książce

Quo vadis to powieść historyczna Henryka Sienkiewicza z podtytułem Powieść z czasów Nerona. Drukowano ją w odcinkach od marca 1895 do lutego 1896 roku w warszawskiej „Gazecie Polskiej”, krakowskim „Czasie” i „Dzienniku Poznańskim”, a w 1896 roku ukazała się w Krakowie jako książka. Szybko stała się światowym bestsellerem i doczekała się przekładów na ponad pięćdziesiąt języków. W 1905 roku Sienkiewicz otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Przyznano mu ją za całokształt twórczości, nie za samo Quo vadis, choć tak się często mówi.

Akcja toczy się w Rzymie w ostatnich latach panowania Nerona. Głównym wątkiem jest miłość patrycjusza Marka Winicjusza do Ligii, córki króla Ligów, wychowanej w domu Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny. Ligia jest chrześcijanką i nie chce zostać kochanką Winicjusza, więc ucieka. Szukając jej, młody Rzymianin poznaje chrześcijan i stopniowo się zmienia. Obok losów kochanków Sienkiewicz pokazuje dwór Nerona, pożar Rzymu, prześladowanie chrześcijan i śmierć apostołów Piotra i Pawła.

Podstawa programowa dla klas VII–VIII wymaga znajomości fragmentów powieści. To opracowanie obejmuje jednak całe Quo vadis, czyli siedemdziesiąt cztery rozdziały i epilog. Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury.

Czas i miejsce akcji

Akcja zaczyna się jesienią, gdy Winicjusz wraca do Rzymu z wojny z Partami, a kończy się w epilogu śmiercią Nerona. Obejmuje więc mniej więcej lata 63–68 naszej ery. W tekście nie ma dat rocznych, ale czas wyznaczają wydarzenia historyczne, między innymi śmierć małej córki Nerona, wielki pożar Rzymu, spisek Pizona, śmierć Petroniusza i bunt Windeksa.

Miejsca akcji:

• Palatyn z pałacem cezara, gdzie odbywa się uczta, na której Ligia poznaje dwór Nerona, i gdzie mieszka Akte;
• Karyny, dzielnica z domem Petroniusza, który ocalał z pożaru, i z domem Winicjusza;
• dom Aulusa Plaucjusza przy Vicus Patricius, w którym wychowuje się Ligia;
• Subura, gdzie Ursus i chrześcijanie odbijają Ligię z lektyki, oraz winiarnie, po których krąży Chilon;
• Zatybrze, dzielnica ubogich, z domem Miriam, w którym ranny Winicjusz leży pod opieką chrześcijan, i z domkiem Linusa, gdzie potem ukrywa się Ligia;
• młyn Demasa przy Emporium, w którym pracuje Ursus;
• Ostrianum, cmentarz przy Via Nomentana, gdzie nocą naucza apostoł Piotr, podziemia i dawne wyrobiska piasku oraz chata kopacza, w której Winicjusz przyjmuje chrzest;
• staw Agryppy, na którym Tygellin wyprawia ucztę dla cezara;
• Forum, Kapitol i świątynia Westy, gdzie Nerona ogarnia nagły lęk;
• więzienie Mamertyńskie (Tullianum) i więzienie eskwilińskie, w piwnicach domów zburzonych w czasie pożaru;
• amfiteatr, w którym giną chrześcijanie i w którym Ursus walczy z turem;
• ogrody cezara, w których chrześcijan palono jako żywe pochodnie;
• okolice cyrku Nerona i wzgórza Watykańskiego, gdzie umiera Piotr, i Aquae Salviae przy drodze Ostyjskiej, gdzie umiera Paweł;
• Via Appia, na której Piotr spotyka Chrystusa, oraz droga do Ancjum przez Ardeę, Arycję i Laurentum, którą Winicjusz pędzi do płonącego Rzymu;
• Ostia z portem zbożowym i Ancjum z willami nad morzem, gdzie przebywa dwór;
• Neapolis i Baiae, skąd Petroniusz pisze list o pierwszym publicznym występie Nerona;
• Kume, gdzie Petroniusz wyprawia ostatnią ucztę i umiera;
• Sycylia, w której po ślubie zamieszkują Winicjusz i Ligia;
• willa Faona za bramą Nomentańską, gdzie ginie Neron.

Kluczowe wątki

Winicjusz i Ligia. Winicjusz poznaje Ligię w domu Aulusów, gdy po wypadku leczy tam rękę. Petroniusz namawia Nerona, by zażądał wydania dziewczyny jako zakładniczki, a potem oddał ją Winicjuszowi. Ligia trafia na Palatyn, a po pijackiej uczcie ucieka przy pomocy Ursusa i chrześcijan. Winicjusz odnajduje ją dzięki Chilonowi, próbuje porwać i zostaje ciężko pobity przez Ursusa. Chrześcijanie opatrują go i pielęgnują, a Ligia czuwa przy jego łóżku.

Przemiana Winicjusza. Dumny żołnierz, który chciał wziąć Ligię siłą, słucha nauk Piotra i Pawła. Uczy się pokory i przebaczenia, zrywa z rozpustą dworu i odrzuca nawet względy cesarzowej Poppei. Apostoł Piotr błogosławi miłość jego i Ligii, a w czasie pożaru Rzymu Winicjusz przyjmuje chrzest.

Pożar Rzymu i prześladowanie. Gdy Neron przebywa w Ancjum, wybucha ogromny pożar. Lud podejrzewa cezara, więc Tygellin podsuwa mu winnych, czyli chrześcijan. Chilon wydaje ich w ręce pretorianów, a Ligia zostaje uwięziona jako jedna z pierwszych. Chrześcijanie giną w amfiteatrze rozszarpywani przez psy, na krzyżach i jako żywe pochodnie w ogrodach cezara.

Petroniusz i dwór Nerona. Petroniusz, arbiter elegancji i wuj Winicjusza, rywalizuje z Tygellinem o łaskę cezara. Gardzi okrucieństwem, ale nie wierzy w żadną naukę. Traci względy Nerona, gdy na naradzie po pożarze sprzeciwia się oskarżeniu chrześcijan, a gdy zbliża się wyrok, sam wybiera śmierć w Kume wraz z kochającą go Eunice.

Chilon. Grecki oszust i szpieg odnajduje Ligię dla pieniędzy, a potem zdradza chrześcijan z zemsty. W ogrodach cezara widzi płonącego Glauka, którego kiedyś zgubił, i słyszy od niego słowa przebaczenia. Oskarża wtedy publicznie Nerona o podpalenie Rzymu, przyjmuje chrzest i umiera na krzyżu.

Ocalenie Ligii i zwycięstwo wiary. Na arenie Ursus łamie kark turowi, na którego rogach przywiązano Ligię. Lud wymusza na Neronie łaskę. Apostoł Piotr opuszcza Rzym, ale na Via Appia spotyka Chrystusa i wraca na śmierć. Epilog opowiada o upadku i samobójstwie Nerona.

Geneza utworu

Pierwsze rozdziały powieści Sienkiewicz napisał w 1894 roku. Wcześniej wydał Trylogię o dziejach Rzeczypospolitej, a teraz sięgnął po starożytność i początki chrześcijaństwa. Na temat czasów Nerona pisał już wcześniej Józef Ignacy Kraszewski w powieści Rzym za Nerona, drukowanej w 1864 roku w krakowskim „Czasie”.

Źródłem wiedzy o epoce byli rzymscy historycy, przede wszystkim Tacyt. U niego występują postacie Petroniusza, Tygellina, Seneki i Pomponii Grecyny, sądzonej przez męża pod zarzutem wyznawania obcego zabobonu. Tacyt pisał też, że Neron zrzucił winę za pożar na chrześcijan. Pomysł tytułu i sceny na Via Appia Sienkiewicz wziął z dawnej chrześcijańskiej legendy o Piotrze, który, uciekając z Rzymu, spotkał Chrystusa.

Obok postaci historycznych, takich jak Neron, Poppea, Petroniusz, Seneka, Tygellin czy apostołowie Piotr i Paweł, w powieści występują bohaterowie wymyśleni przez autora. Fikcyjni są Winicjusz, Ligia, Ursus, Chilon, Glaukus i Eunice. Pełny rękopis powieści przechowuje dziś Biblioteka Narodowa w Warszawie.

Znaczenie tytułu

Łacińskie quo vadis znaczy „dokąd idziesz”. Tytuł odsyła do sceny z rozdziału siedemdziesiątego. Apostoł Piotr, namówiony przez wiernych, ucieka o świcie z Rzymu drogą Appijską. W blasku wschodzącego słońca widzi Chrystusa i pyta go „Quo vadis, Domine?”, czyli „Dokąd idziesz, Panie?”. Słyszy odpowiedź, że skoro on opuszcza swój lud, Chrystus idzie do Rzymu, by dać się ukrzyżować po raz drugi. Piotr zawraca i ginie jako męczennik.

Pytanie z tytułu można odnieść także do innych postaci. Każdy ważny bohater musi wybrać drogę. Winicjusz wybiera między dworem a Chrystusem, Chilon między zdradą a skruchą, Petroniusz między życiem u boku Nerona a dobrowolną śmiercią. To pytanie dotyczy również całego Rzymu, który w powieści zmierza od potęgi do upadku. Ostatnie zdanie epilogu przypomina kapliczkę z tym napisem przy dawnej bramie Kapeńskiej.

Kompozycja, narracja, język

Powieść składa się z siedemdziesięciu czterech rozdziałów i epilogu. Pierwsza część to historia miłosna i poszukiwania Ligii, środkiem jest pożar Rzymu, a ostatnie rozdziały opowiadają o prześladowaniu chrześcijan, śmierci apostołów i śmierci Petroniusza. Kulminacją jest walka Ursusa z turem na arenie. Wątek fikcyjny przeplata się z historycznym, a kolejne sceny zestawiają ze sobą przepych Palatynu i ubóstwo chrześcijan z Zatybrza.

Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący. Zna myśli postaci, komentuje wydarzenia i często zapowiada przyszłość, na przykład gdy mówi, że z Rzymu Nerona powstanie miasto Piotra. Kilka rozdziałów ma formę listów, które wymieniają ze sobą Petroniusz i Winicjusz. Winicjusz pisze też do Ligii. Dzięki tym listom poznajemy wprost uczucia bohaterów.

Sienkiewicz używa wielu łacińskich słów i nazw, takich jak atrium, triclinium czy vivarium, co oddaje klimat epoki. Opisy uczt, pożaru i igrzysk są barwne i pełne kontrastów światła i mroku. Chrześcijanie mówią językiem przypominającym Biblię, z archaizmami takimi jak „zali”, „jeno” i „miłujcie”. Petroniusz mówi dowcipnie i z ironią, a Chilon ozdabia wypowiedzi pompatycznymi zwrotami i imionami bogów.