Józef Wybicki
Polityk, prawnik i pisarz epoki oświecenia, autor słów „Pieśni Legionów Polskich we Włoszech”, czyli dzisiejszego hymnu Polski. Przyjaciel i współpracownik generała Jana Henryka Dąbrowskiego.
Wczesne życie i edukacja
Józef Wybicki urodził się 29 września 1747 roku w Będominie koło Kościerzyny, na Pomorzu. Był synem Piotra i Konstancji z Lniskich. Miał siedem sióstr i brata. Ojciec zmarł, gdy Józef miał dwanaście lat. Już wcześniej, w szóstym roku życia, chłopiec trafił pod opiekę stryja, księdza Franciszka Wybickiego.
W 1755 roku rozpoczął naukę w kolegium jezuickim w Starych Szkotach pod Gdańskiem. Po latach źle wspominał tę szkołę i jej surowe metody. Stryj zabrał go z kolegium i oddał na praktykę do sądu w Skarszewach, gdzie Wybicki uczył się prawa. W 1770 roku przez pewien czas studiował prawo, filozofię i nauki przyrodnicze w Lejdzie, w Holandii.
Debiut i pierwsze dzieła
Wybicki zasłynął najpierw jako polityk. W 1767 roku, mając zaledwie 20 lat, został posłem na sejm. 27 lutego 1768 roku, w obecności króla i rosyjskiego posła Repnina, zaprotestował przeciw porwaniu senatorów przez Rosjan. Potem przyłączył się do konfederacji barskiej i jeździł z tajnymi misjami do Wiednia, Berlina i innych miast.
Pierwsze ważne pisma Wybickiego dotyczyły spraw państwa. Należą do nich Myśli polityczne o wolności cywilnej (1775–1776) i przede wszystkim Listy patriotyczne, wydane w latach 1777–1778. Wybicki krytykował w nich słabość rządów, samowolę magnatów i poddaństwo chłopów. Wspierał w ten sposób prace Andrzeja Zamoyskiego nad nowym zbiorem praw. Pisał też utwory literackie, m.in. tragedię Zygmunt August (1779) i komedię Kulig, wystawioną w 1783 roku w Warszawie przez Wojciecha Bogusławskiego.
Kontekst historyczny
Wybicki żył w czasach upadku Rzeczypospolitej. Był świadkiem trzech rozbiorów, prób reform za panowania Stanisława Augusta i powstania kościuszkowskiego. W 1791 roku reprezentował Poznań na sejmie i należał do Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej. Po krótkim przystąpieniu do konfederacji targowickiej przeszedł na stronę zwolenników walki z Rosją i wziął udział w insurekcji kościuszkowskiej. Wtedy też obronił przed sądem Jana Henryka Dąbrowskiego, oskarżonego o zdradę.
Po upadku powstania Wybicki wyjechał do Paryża. Zachęcał Dąbrowskiego, by i on tam przyjechał, i pomagał mu w staraniach o utworzenie polskiego wojska u boku Francji. Legiony Polskie powstały we Włoszech w styczniu 1797 roku. W lipcu tego roku Wybicki przyjechał do legionistów w Reggio nell’Emilia i napisał dla nich pieśń, która stała się później hymnem Polski.
Dojrzałość twórcza
W latach 80. XVIII wieku Wybicki mieszkał w Manieczkach pod Śremem, w Wielkopolsce. Prowadził gospodarstwo, wychowywał troje dzieci i pisał. Dokończył tam Kulig i Zygmunta Augusta, napisał komedie, np. Warro na wsi, oraz libretta oper, takie jak Samnitka, Kmiotek i Polka, czyli oblężenie Trembowli. Najważniejszym jego utworem okazała się jednak krótka pieśń z 1797 roku.
W 1806 roku Wybicki razem z Dąbrowskim wrócił do Wielkopolski i wezwał Polaków do powstania przeciw Prusom. W Księstwie Warszawskim został senatorem wojewodą i otrzymał Order Orła Białego oraz Legię Honorową. W Królestwie Polskim był w latach 1817–1820 prezesem Sądu Najwyższego. Na początku XIX wieku zaczął spisywać pamiętniki, wydane po jego śmierci. Zmarł 10 marca 1822 roku w Manieczkach.
Spuścizna i znaczenie
Z bogatej twórczości Wybickiego w pamięci Polaków przetrwała przede wszystkim Pieśń Legionów Polskich we Włoszech. Jej słowa śpiewano w powstaniach i na emigracji, a od 1927 roku jako hymn państwowy. Pamiętniki Wybickiego, wydane w całości w 1840 roku, są cennym źródłem do historii Polski XVIII wieku.
W 1923 roku szczątki Wybickiego przeniesiono do Krypty Zasłużonych Wielkopolan w kościele św. Wojciecha w Poznaniu. W jego rodzinnym dworze w Będominie od 1978 roku działa Muzeum Hymnu Narodowego. Wybicki jest patronem wielu szkół i ulic, a Sejm ustanowił rok 2022 Rokiem Józefa Wybickiego.
Twórczość — Józef Wybicki
12 pozycji w układzie chronologicznym.
| Tytuł | Gatunek | Rok |
|---|---|---|
| Myśli polityczne o wolności cywilnej | traktat polityczny | 1775–1776 |
| Listy patriotyczne do eks-kanclerza Zamoyskiego | publicystyka | 1777–1778 |
| Zygmunt August | tragedia | 1779 |
| Kulig | komedia | 1783 |
| Samnitka | libretto opery | 1787 |
| Kmiotek | libretto opery | 1788 |
| Polka, czyli oblężenie Trembowli | libretto opery | 1788 |
| Szlachcic mieszczaninem | komedia | 1791 |
| Mędrzec | komedia | 1791 |
| Pieśń Legionów Polskich we Włoszech | pieśń | 1797 |
| Zbiór myśli politycznych o rządzie reprezentacyjnym | traktat polityczny | 1819 |
| Pamiętniki | pamiętnik | wyd. 1840 |
Częste pytania — Józef Wybicki
Kiedy i gdzie urodził się Józef Wybicki?
29 września 1747 roku w Będominie koło Kościerzyny, na Pomorzu.
Kiedy zmarł Józef Wybicki?
10 marca 1822 roku w swoim majątku w Manieczkach pod Śremem. Od 1923 roku spoczywa w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan w kościele św. Wojciecha w Poznaniu.
Gdzie uczył się Wybicki?
W kolegium jezuickim w Starych Szkotach pod Gdańskiem, potem praktykował w sądzie w Skarszewach. W 1770 roku studiował w Lejdzie w Holandii.
Czym zajmował się Wybicki?
Był prawnikiem, politykiem i pisarzem. Zasiadał w sejmie, brał udział w konfederacji barskiej i insurekcji kościuszkowskiej, a w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim pełnił wysokie urzędy.
Kiedy Wybicki napisał „Mazurka Dąbrowskiego”?
W lipcu 1797 roku w Reggio nell’Emilia, gdzie przyjechał 7 lipca do Legionów Polskich. Dokładny dzień nie jest znany.
Co łączyło Wybickiego z Dąbrowskim?
Wieloletnia przyjaźń. W 1794 roku Wybicki obronił Dąbrowskiego przed sądem, potem pomagał mu tworzyć legiony, a w 1806 roku razem wezwali Wielkopolan do powstania.
Czym się zasłużył Wybicki na sejmie w 1768 roku?
Mając 20 lat, zaprotestował na sejmie przeciw uprowadzeniu senatorów przez Rosjan. Było to jedno z ostatnich wystąpień, w których próbowano użyć liberum veto w obronie kraju.
Jakie utwory literackie napisał Wybicki poza hymnem?
Między innymi tragedię „Zygmunt August”, komedie „Kulig” i „Szlachcic mieszczaninem” oraz libretta oper, np. „Samnitka” i „Kmiotek”.
Czym są „Listy patriotyczne” Wybickiego?
To cykl listów z lat 1777–1778, w których autor krytykował słabość państwa i poddaństwo chłopów. Miały przekonać szlachtę do nowego zbioru praw przygotowanego przez Andrzeja Zamoyskiego.
Jakie urzędy pełnił Wybicki po 1807 roku?
Był senatorem wojewodą Księstwa Warszawskiego, a potem Królestwa Polskiego. W latach 1817–1820 był prezesem Sądu Najwyższego Królestwa Polskiego.
Gdzie znajduje się Muzeum Hymnu Narodowego?
W Będominie, w dworze, w którym urodził się Wybicki. Działa od 1978 roku jako oddział Muzeum Narodowego w Gdańsku.
Czy Wybicki opisał powstanie hymnu w pamiętnikach?
Nie. Jego pamiętniki obejmują tylko lata 1747–1780, 1794–1796 i 1802–1809, więc nie ma w nich mowy o pobycie w legionach ani o pieśni.