Wybrane bajki
Opracowanie obejmuje piętnaście bajek Ignacego Krasickiego z dwóch zbiorów – „Bajek i przypowieści” z 1779 roku i „Bajek nowych” wydanych w 1802 roku. Zwierzęta i ludzie pokazują w nich ludzkie wady, takie jak próżność, pycha, chciwość czy obłuda, a z każdej bajki płynie jakieś pouczenie.
Materiały do lektury
O książce
Wybrane bajki to zestaw krótkich utworów Ignacego Krasickiego, najsłynniejszego polskiego bajkopisarza epoki oświecenia. Krasicki wydał dwa zbiory bajek. Pierwszy, Bajki i przypowieści, ukazał się w Warszawie w 1779 roku. Drugi, Bajki nowe, wyszedł po śmierci autora, w 1802 roku. W obu bohaterami są najczęściej zwierzęta, które zachowują się jak ludzie i obnażają ludzkie wady.
Podstawa programowa dla klas IV–VI przewiduje lekturę wybranych bajek, ale nie wskazuje konkretnych tytułów. Opracowanie obejmuje piętnaście bajek, które w szkole omawia się najczęściej. To wybór redakcji serwisu. Nauczyciel może zadać inne bajki Krasickiego. Ich tekst znajdziesz wtedy na Wolnych Lekturach.
Z Bajek i przypowieści (1779) pochodzą Wstęp do bajek, Jagnię i wilcy, Szczur i kot, Ptaszki w klatce, Lew i zwierzęta, Wół minister, Mądry i głupi, Kulawy i ślepy, Mysz i kot oraz Żółw i mysz. Z Bajek nowych (1802) pochodzą Kruk i lis, Przyjaciele, Malarze, Dzieci i żaby oraz Czapla, ryby i rak.
W pierwszym zbiorze są dwie bajki pod tytułem Lew i zwierzęta i dwie pod tytułem Mądry i głupi. Omawiamy te, które zwykle trafiają do podręczników, czyli bajkę o lwie, który pozwolił zwierzętom zjeść jedno z nich, oraz bajkę o dzwonie. Cytaty pochodzą z tekstu Wolnych Lektur, który zachowuje dawne słownictwo. „Zawżdy” znaczy tam zawsze, „niezabawem” – niebawem, a „konfident” – zaufany przyjaciel.
Czas i miejsce akcji
Bajki nie mają jednego czasu ani miejsca akcji. Każda opowiada osobną, krótką historię, która mogłaby wydarzyć się zawsze i wszędzie. Ten brak konkretnych dat i nazw jest zamierzony, bo bajka mówi o ludzkich wadach, które się nie zmieniają. Krasicki pisał Bajki i przypowieści w latach 1776–1778, a Bajki nowe w latach 1779–1800.
Miejsca, w których rozgrywają się wybrane bajki:
- las, w którym dwa wilki dopadają jagnię (Jagnię i wilcy);
- ołtarz w świątyni podczas nabożeństwa, gdzie siedzi szczur (Szczur i kot);
- klatka, w której siedzą dwa ptaki (Ptaszki w klatce);
- królestwo lwa i wspólne polowania z jego zaufanymi towarzyszami (Lew i zwierzęta);
- dwór lwa-monarchy i jego państwo, w którym zmieniają się ministrowie (Wół minister);
- droga z drzewem, brodem i dołem, którą idą ślepy z kulawym (Kulawy i ślepy);
- mysia dziura, z której mysz wygłasza kazanie do kota (Mysz i kot);
- skorupa żółwia, czyli jego „domek ciasny”, przeciwstawiony pałacom (Żółw i mysz);
- miejsce, w którym kruk siedzi z serem w dziobie, bez bliższego opisu (Kruk i lis);
- pole, ogród i łąka, gdzie pasie się zajączek, las, z którego nadciągają myśliwi, i droga, na której szuka pomocy (Przyjaciele);
- świat dwóch malarzy portretów, żyjących „przed laty”, bez wskazania miejsca (Malarze);
- brzeg jeziora wieczorem, gdzie chłopcy rzucają kamieniami w żaby (Dzieci i żaby);
- staw, w którym żyją ryby, rzekomy drugi staw i krzaki, do których czapla niesie raka (Czapla, ryby i rak);
- świat ludzi różnych stanów, od młodzieńca i bogacza po ministra i poetę (Wstęp do bajek).
W bajce Mądry i głupi miejsce sporu nie zostało wskazane.
Kluczowe wątki
Prawo silniejszego. Wilki zjadają jagnię, bo jest smaczne, słabe i samo w lesie. Lew pozwala zwierzętom zjeść jedno z nich, a potem zjada wszystkie za karę. Chłopcy dla zabawy rzucają kamieniami w żaby. Krasicki pokazuje świat, w którym silny zawsze znajdzie wymówkę.
Pochlebstwo i próżność. Kruk traci ser, bo uwierzył w pochwały lisa. Szczur myśli, że to jemu kadzą w świątyni, i ginie. Malarz Jan bogaci się, bo maluje twarze piękniejsze niż w rzeczywistości. W tych bajkach przegrywa ten, kto lubi być chwalony.
Władza. Wół minister pokazuje państwo, w którym władca zamienia rozsądnego ministra na zabawną małpę, a potem na przebiegłego lisa. Porządek wraca dopiero, gdy rządy znów obejmuje wół. Lew i zwierzęta obnaża władcę, który udaje łaskawego, a myśli tylko o sobie.
Mądrość i głupota. Mądry milczy, gdy głupi krzyczy, i jednym zdaniem o pustym dzwonie kończy spór. Mysz, która zjadła książkę, uważa się za uczoną i chce nawrócić kota. Ślepy nie słucha rad kulawego i obaj giną.
Fałszywa przyjaźń i zdrada. Zajączek ma wielu przyjaciół, ale żaden mu nie pomaga. Czapla udaje opiekunkę ryb, a naprawdę je zjada. Ginie dopiero wtedy, gdy rak chwyta ją za kark.
Wolność i własny kąt. Stary ptak płacze w klatce, bo pamięta wolność, a młody, urodzony w niewoli, nie rozumie jego żalu. Żółw nie zamieniłby swojej ciasnej skorupy na pałac, bo jest jego własna.
Geneza utworu
Ignacy Krasicki, biskup warmiński i jeden z głównych pisarzy polskiego oświecenia, pisał bajki przez większą część życia. Pierwszy zbiór, Bajki i przypowieści, powstał w latach 1776–1778 i ukazał się w Warszawie w 1779 roku nakładem drukarni Michała Grölla. Zawiera ponad sto krótkich bajek podzielonych na cztery części i Przydatek. Poprzedzają je wiersze Do dzieci i Wstęp do bajek.
Po wydaniu pierwszego tomiku Krasicki nadal pisał bajki. Część z nich ogłosił w czasopiśmie „Co tydzień” w latach 1798–1799. Około 1800 roku sam przygotował nowy zbiór do druku, ale zmarł w 1801 roku w Berlinie, zanim go wydał. Bajki nowe wydał w 1802 roku w Warszawie Franciszek Ksawery Dmochowski w drugim tomie Dzieł poetyckich Krasickiego.
Większość bajek to utwory oryginalne. Niektóre nawiązują jednak do dawnych bajkopisarzy, takich jak Grek Ezop, Rzymianin Fedrus czy Francuz Jean de La Fontaine. Bajka Kruk i lis ma nawet podtytuł „z Ezopa”. Bajki nowe są zwykle dłuższe od wcześniejszych i bliższe wzorom La Fontaine’a.
Znaczenie tytułu
Tytuł Wybrane bajki nie pochodzi od Krasickiego. To nazwa szkolnej lektury, która obejmuje utwory z dwóch różnych zbiorów. Sam autor zatytułował pierwszy zbiór Bajki i przypowieści. Przypowieść to krótkie opowiadanie z pouczeniem, w którym bohaterami są zwykle ludzie. Dlatego obok bajek o zwierzętach w zbiorze znajdują się utwory o mądrym i głupim, o ślepym i kulawym czy o dewotce.
Tytuł Bajki nowe oznacza po prostu nowe utwory, napisane po wydaniu pierwszego zbioru. Tytuły pojedynczych bajek zwykle wymieniają ich bohaterów, np. Kruk i lis albo Czapla, ryby i rak. Dzięki temu czytelnik od razu wie, kto stanie naprzeciw kogo. Wyjątkiem są Przyjaciele, których tytuł brzmi ironicznie, bo przyjaciele zajączka zawodzą go w potrzebie.
Kompozycja, narracja, język
Każda bajka jest zamkniętą całością i można ją czytać osobno. Omawiane bajki z pierwszego zbioru są bardzo krótkie, mają od czterech do dwunastu wersów. Większość z nich to bajki epigramatyczne, czyli zwięzłe, z jedną sytuacją i zaskakującą puentą. Należą do nich Jagnię i wilcy, Szczur i kot, Ptaszki w klatce, Żółw i mysz czy Mądry i głupi. Krasicki napisał je trzynastozgłoskowcem z rymami parzystymi.
Bajki nowe są przeważnie dłuższe. Kruk i lis, Przyjaciele oraz Czapla, ryby i rak to bajki narracyjne. Mają rozbudowaną akcję, kilka postaci, dialogi i wersy różnej długości, od dwóch do trzynastu sylab. W drugim zbiorze trafiają się też bajki krótkie. Malarze mają sześć równych wersów i są typową bajką epigramatyczną, a Dzieci i żaby to zwięzła scenka zakończona słowami żaby.
Narrator opowiada krótko i rzeczowo, a często oddaje głos bohaterom. Morał bywa na początku bajki, jak w Jagnięciu i wilkach i w Kruku i lisie, albo na końcu, jak w Kulawym i ślepym czy w Czapli, rybach i raku. Czasem nie jest wypowiedziany wprost i trzeba go odczytać samodzielnie, jak w Malarzach i Przyjaciołach. Bohaterowie bajek to alegorie, czyli postacie, które przedstawiają ludzkie cechy. Lis oznacza przebiegłość, wół pracowitość i rozsądek, a lew władzę. Język bajek pochodzi z XVIII wieku, stąd słowa takie jak „zawżdy”, „egzorta” czy „szklniący”.
Bohaterowie — Wybrane bajki
O autorze
Ignacy Krasicki (1735–1801)
Krasicki był najwybitniejszym poetą polskiego oświecenia, nazywanym „księciem poetów polskich”. Jako biskup warmiński, a od 1795 roku arcybiskup gnieźnieński, pisał bajki, satyry, poematy heroikomiczne i pierwszą polską powieść nowożytną.
Twórczość — Ignacy KrasickiCzęste pytania — Wybrane bajki
Które bajki Krasickiego omawia to opracowanie?
Piętnaście bajek. Z „Bajek i przypowieści” (1779) są to „Wstęp do bajek”, „Jagnię i wilcy”, „Szczur i kot”, „Ptaszki w klatce”, „Lew i zwierzęta”, „Wół minister”, „Mądry i głupi”, „Kulawy i ślepy”, „Mysz i kot” i „Żółw i mysz”. Z „Bajek nowych” (1802) są to „Kruk i lis”, „Przyjaciele”, „Malarze”, „Dzieci i żaby” oraz „Czapla, ryby i rak”.
Czy w szkole trzeba przeczytać właśnie te bajki?
Nie zawsze. Podstawa programowa mówi o wybranych bajkach, a wyboru dokonuje nauczyciel. Nasza lista to wybór redakcji, oparty na bajkach najczęściej omawianych w klasach IV–VI. Jeśli nauczyciel zada inną bajkę, jej tekst znajdziesz na Wolnych Lekturach.
Co to jest bajka?
Krótki utwór, najczęściej wierszowany, który zawiera pouczenie, czyli morał. Jej bohaterami są zwykle zwierzęta, rośliny lub przedmioty, które przedstawiają ludzkie cechy. Bajka należy do epiki.
Co to jest morał?
Pouczenie, które wynika z bajki. Może stać na początku, jak w „Jagnięciu i wilkach” i „Kruku i lisie”, na końcu, jak w „Kulawym i ślepym” i „Czapli, rybach i raku”, albo nie paść wprost, jak w „Malarzach” czy „Przyjaciołach”.
Co to jest alegoria w bajkach Krasickiego?
Alegoria to postać lub obraz, który oznacza coś więcej niż to, co widać na pierwszy rzut oka. Lis w bajkach oznacza przebiegłego człowieka, wół uczciwego i pracowitego urzędnika, lew władcę, a jagnię kogoś słabego i bezbronnego.
Czym różni się bajka epigramatyczna od narracyjnej?
Bajka epigramatyczna jest bardzo krótka, przedstawia jedną sytuację i kończy się zaskakującą puentą. Bajka narracyjna jest dłuższa, ma rozbudowaną akcję, kilka postaci, opisy i dialogi.
Które z omawianych bajek są epigramatyczne, a które narracyjne?
Do epigramatycznych należą przede wszystkim krótkie bajki z pierwszego zbioru, np. „Jagnię i wilcy”, „Szczur i kot”, „Ptaszki w klatce”, „Żółw i mysz”, a z drugiego zbioru „Malarze”. Narracyjne są „Kruk i lis”, „Przyjaciele” oraz „Czapla, ryby i rak”. „Dzieci i żaby” to krótka scenka, bliższa bajce epigramatycznej.
Czym różnią się „Bajki i przypowieści” od „Bajek nowych”?
„Bajki i przypowieści” wydano w 1779 roku w Warszawie. To ponad sto bardzo krótkich bajek, pisanych przeważnie trzynastozgłoskowcem. „Bajki nowe” powstawały w latach 1779–1800 i ukazały się dopiero w 1802 roku, po śmierci autora. Są przeważnie dłuższe, mają wersy różnej długości i są bliższe bajkom La Fontaine’a.
Kto wydał „Bajki nowe”?
Franciszek Ksawery Dmochowski, w 1802 roku w Warszawie, w drugim tomie „Dzieł poetyckich” Krasickiego. Autor przygotował zbiór do druku około 1800 roku, ale zmarł w 1801 roku.
Kim był Ignacy Krasicki?
Poetą, prozaikiem i duchownym, biskupem warmińskim, a od 1795 roku arcybiskupem gnieźnieńskim. Żył w latach 1735–1801 i jest jednym z najważniejszych pisarzy polskiego oświecenia, nazywanym „księciem poetów polskich”.
Czy Krasicki sam wymyślił swoje bajki?
W większości tak. Niektóre nawiązują jednak do starszych bajkopisarzy, m.in. Ezopa, Fedrusa i La Fontaine’a. „Kruk i lis” ma podtytuł „z Ezopa”.
Skąd pochodzi powiedzenie „Wśród serdecznych przyjaciół psy zająca zjadły”?
To ostatni wers bajki „Przyjaciele” z „Bajek nowych”. Zdanie weszło do polskich przysłów i mówi się tak o kimś, kogo opuścili przyjaciele w chwili potrzeby.
O czym jest „Wstęp do bajek”?
Krasicki wylicza ludzi bez wad, np. bogacza, który dzieli się z biednymi, celnika, który nie kradnie, i poetę, który nie zmyśla. Potem przyznaje, że to wszystko jest możliwe, ale i tak włoży to „między bajki”. Żartuje w ten sposób, że ludzie doskonali zdarzają się bardzo rzadko.
Dlaczego w bajkach występuje tak dużo zwierząt?
Zwierzęta od dawna kojarzą się z określonymi cechami, więc czytelnik łatwo rozpoznaje, kogo przedstawiają. Dzięki temu autor może krytykować ludzkie wady, także wady władców i dworzan, nie wskazując nikogo po nazwisku.
Dlaczego w bajkach pojawiają się dziwne słowa?
Bajki powstały w XVIII wieku i zachowują ówczesną polszczyznę. „Zawżdy” znaczy „zawsze”, „niezabawem” – „niebawem”, „egzorta” – „krótkie kazanie”, a „szklniący” – „lśniący jak szkło”.