Mazurek Dąbrowskiego

O książce

Mazurek Dąbrowskiego to pieśń, którą Józef Wybicki napisał w lipcu 1797 roku w Reggio nell’Emilia, we Włoszech. Ułożył ją dla żołnierzy Legionów Polskich, którymi dowodził generał Jan Henryk Dąbrowski. Pierwotnie nosiła tytuł Pieśń Legionów Polskich we Włoszech. Od 1927 roku jest hymnem państwowym Polski.

Utwór należy do liryki, a jego gatunek to hymn, czyli uroczysta pieśń wyrażająca uczucia całej wspólnoty. Powstał w epoce oświecenia, kilka lat po trzecim rozbiorze, gdy Polska zniknęła z mapy Europy. Wypowiada się w nim zbiorowy podmiot liryczny – legioniści, którzy mówią o sobie „my” i daleko od ojczyzny wierzą w jej odrodzenie.

Opracowanie obejmuje całą pieśń w dwóch wersjach. Pierwsza to oficjalny tekst hymnu, który ma cztery zwrotki i refren. Druga, pierwotna z 1797 roku, zachowała się w rękopisie Wybickiego i miała sześć zwrotek. Oba teksty pochodzą z Wolnych Lektur. Wersję współczesną opracowano tam według Śpiewnika polskiego (Lwów 1878), a pierwotną według śpiewnika F. Barańskiego (Lwów, ok. 1912). Cytaty podajemy dokładnie według tych wydań, dlatego ich interpunkcja może się nieznacznie różnić od tekstu zapisanego w ustawie.

Czas i miejsce akcji

Pieśń nie opowiada żadnej historii, więc nie ma w niej akcji w zwykłym sensie. Powstała w lipcu 1797 roku w Reggio nell’Emilia, mieście w północnych Włoszech, gdzie stacjonowali wtedy polscy legioniści. Czas teraźniejszy utworu to czas zaborów. Legioniści są na obczyźnie i czekają na chwilę, w której będą mogli ruszyć do kraju.

W tekście pojawiają się też wydarzenia z przeszłości. Wybicki przywołuje potop szwedzki z XVII wieku i postać Stefana Czarnieckiego, a w wersji pierwotnej także powstanie kościuszkowskie z 1794 roku. Napoleon Bonaparte to dla legionistów postać współczesna, bo w latach 1796–1797 odnosił zwycięstwa we Włoszech.

Miejsca przywołane w pieśni:

• Reggio nell’Emilia we Włoszech, miejsce powstania pieśni (nazwa nie pada w tekście);
• ziemia włoska, z której legioniści mają wyruszyć pod wodzą Dąbrowskiego (refren);
• Polska, cel marszu, ziemia zabrana przez „obcą przemoc” (zwrotka 1 i refren);
• Wisła i Warta, rzeki, które legioniści chcą przekroczyć w drodze do kraju (zwrotka 2);
• Poznań, do którego wraca Czarniecki (zwrotka 3);
• morze, przez które prowadzi droga powrotu do ojczyzny (zwrotka 3);
• dom w Polsce, w którym ojciec słyszy bębny nadchodzącego wojska i mówi o tym Basi (zwrotka 4);
• Racławice, przywołane w słowach o „racławickich kosach”, tylko w wersji pierwotnej (zwrotka 6 rękopisu).

Kluczowe wątki

Polska żyje w ludziach. Pierwsze słowa pieśni wyrażają jej najważniejszą myśl – Polska istnieje, dopóki żyją Polacy. Państwo zostało rozebrane, ale naród przetrwał.

Odzyskanie ojczyzny zbrojnie. Legioniści zapowiadają, że to, co zabrała „obca przemoc”, odbiorą szablą. Wierzą, że wolność można wywalczyć tylko orężem.

Marsz do kraju. Refren to wezwanie do generała Dąbrowskiego, by poprowadził żołnierzy z Włoch do Polski. Pod jego wodzą chcą połączyć się z resztą narodu, który został w kraju.

Wzory do naśladowania. Pieśń stawia przed żołnierzami przykłady wodzów. Napoleon Bonaparte uczy, jak zwyciężać, a Stefan Czarniecki pokazuje, że można wrócić z daleka i ratować ojczyznę. W wersji pierwotnej pojawia się też Tadeusz Kościuszko.

Czekający w kraju. Ostatnia zwrotka przenosi nas do Polski. Ojciec, wzruszony do łez, słyszy bicie bębnów i mówi Basi, że to nadchodzą „nasi”. Na legionistów czekają więc w kraju ich bliscy.

Geneza utworu

Po trzecim rozbiorze w 1795 roku wielu polskich żołnierzy i polityków wyjechało na emigrację, głównie do Francji i Włoch. Liczyli na pomoc Francji, która walczyła z państwami zaborczymi. 9 stycznia 1797 roku generał Jan Henryk Dąbrowski podpisał w Mediolanie umowę z rządem Republiki Lombardzkiej, zatwierdzoną także przez Napoleona Bonapartego. Tak powstały Legiony Polskie we Włoszech. W maju 1797 roku służyło w nich około 7 tysięcy żołnierzy. Mieli polskie mundury, polskie stopnie wojskowe i polski język komend.

Józef Wybicki, przyjaciel Dąbrowskiego, pomagał w tworzeniu legionów. 7 lipca 1797 roku przyjechał do Reggio nell’Emilia, gdzie kwaterowali legioniści. Tam napisał słowa pieśni. Dokładna data nie jest znana. Historycy wskazują dni między 10 a 19 lipca. Nie wiadomo też, kiedy pieśń zaśpiewano po raz pierwszy. Mogło to być 16 lipca podczas defilady albo 20 lipca, gdy legiony żegnały miasto. Pierwszym wykonawcą mógł być sam Wybicki.

Melodię oparto na motywach ludowego mazurka, a ściślej mazura. Jej autor pozostaje nieznany. Dawniej przypisywano ją Michałowi Kleofasowi Ogińskiemu, ale dokumenty temu przeczą, więc w śpiewnikach podaje się zwykle „melodia ludowa”. Pieśń szybko zyskała popularność. Pod koniec sierpnia 1797 roku Dąbrowski pisał do Wybickiego, że żołnierze coraz bardziej ją lubią. Drukiem ukazała się po raz pierwszy w lutym 1799 roku w Mantui, w gazetce „Dekada Legionowa”.

Przez cały okres zaborów pieśń śpiewano w powstaniach i na emigracji. Oficjalnym hymnem państwowym została 26 lutego 1927 roku. Tego dnia Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ogłosiło jej tekst w okólniku, wydrukowanym potem w „Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych”. Tekst i nuty hymnu zapisano w załącznikach do ustawy z 31 stycznia 1980 roku o godle, barwach i hymnie. Konstytucja z 1997 roku stanowi w art. 28 ust. 3, że hymnem Rzeczypospolitej Polskiej jest Mazurek Dąbrowskiego.

Znaczenie tytułu

Pierwotny tytuł, Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, mówi, dla kogo i gdzie utwór powstał. Nazwa Mazurek Dąbrowskiego przyjęła się później. Słowo „mazurek” wskazuje na melodię, opartą na rytmie ludowego tańca. Nazwisko Dąbrowskiego pochodzi z refrenu, w którym żołnierze wzywają generała, by poprowadził ich do Polski.

Tytuł łączy więc swojską, polską muzykę z postacią dowódcy, w którym legioniści pokładali nadzieję. Dzięki temu pieśń brzmiała jak głos żołnierzy, a nie jak oficjalny utwór napisany na zamówienie.

Kompozycja, narracja, język

Oficjalny tekst hymnu ma cztery czterowersowe zwrotki i czterowersowy refren, który powtarza się po każdej z nich. W wersji pierwotnej zwrotek było sześć i miały inną kolejność. Zwrotka o Czarnieckim stała na drugim miejscu, a o Wiśle i Warcie na trzecim. W hymnie zamieniono je miejscami. Pominięto też zwrotkę o zgodzie przeciw Niemcom i Moskalom oraz ostatnią, o kosach racławickich i Kościuszce.

W zwrotkach wersy ośmiozgłoskowe przeplatają się z sześciozgłoskowymi, a rymy są krzyżowe (abab). W refrenie rymy są parzyste, np. „Dąbrowski – Polski”, „przewodem – narodem”. Dzięki krótkim wersom i wyraźnemu rytmowi pieśń łatwo zapamiętać i śpiewać w marszu.

Podmiot liryczny jest zbiorowy. Legioniści mówią „my” i używają czasowników w liczbie mnogiej, np. „odbierzemy”, „przejdziem”, „będziem”, „wrócim się”. Refren to apostrofa, czyli bezpośredni zwrot do generała Dąbrowskiego. W ostatniej zwrotce pojawia się krótka scenka z cudzą wypowiedzią, czyli słowa ojca do Basi. W tekście są dawne formy, takie jak „przejdziem”, „złączym”, „jeno” (tylko), „pono” (podobno) i „tarabany” (bębny). W wersji pierwotnej jest ich więcej, np. „ociec”, „Polakamy”, „z ziemi włoski”.