Chłopi
Rok w życiu wsi Lipce, opowiedziany porami roku. Najbogatszy gospodarz żeni się z dziewczyną, w której kocha się jego syn — a wokół tego trójkąta obraca się cała gromada. Powieść nagrodzona Noblem.
Władysław Stanisław Reymont, Chłopi. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
„Chłopi” to opowieść o jednym roku w życiu wsi Lipce — od siewów jesiennych po żniwa — i o tym, że to rok, a nie człowiek, jest w tej książce głównym bohaterem. Reymont podzielił powieść na cztery tomy nazwane porami roku i podporządkował im wszystko: pracę w polu, obrzędy, święta, miłości i śmierci. Ludzie rodzą się, kochają i umierają w rytmie, który ich przerasta.
Fabuła jest przy tym zupełnie konkretna. Najbogatszy gospodarz we wsi, pięćdziesięcioośmioletni wdowiec Maciej Boryna, żeni się po raz trzeci — z młodziutką Jagną Paczesiówną, w której kocha się jego własny syn Antek. Z tego trójkąta wyrasta konflikt o kobietę i o ziemię, a z niego kolejne: syna z ojcem, wsi z dworem, gromady z jednostką.
Za tę powieść Reymont otrzymał w 1924 roku Nagrodę Nobla. Podstawa programowa dla liceum wskazuje tom pierwszy — „Jesień” — ale opracowanie na tej stronie obejmuje wszystkie cztery tomy, bo dopiero razem układają się w całość.
Czas i miejsce akcji
Miejscem jest wieś Lipce, którą Reymont znał z czasów pracy na kolei, choć literackie Lipce nie odpowiadają dokładnie rzeczywistej miejscowości — dziś nosi ona nazwę Lipce Reymontowskie. Świat powieści jest ściśle zamknięty: dwór, plebania, karczma, kościół, chałupy i pola. To, co dzieje się poza wsią, dociera tu tylko echem.
Akcja obejmuje dziesięć miesięcy — zaczyna się pod koniec września, a kończy pod koniec lipca. Roku Reymont nie podaje. Badacze wyliczają go z drobiazgów: parobek Pietrek wspomina, że był na wojnie „z Turkiem”, co przy pięcioletniej służbie w armii carskiej wskazywałoby najpóźniej na 1883; Franciszek Ziejka proponuje przełom lat 1883/84. Inne poszlaki dają lata późniejsze — niejednoznaczność jest tu prawdopodobnie zamierzona.
Kluczowe wątki
Ziemia. To ona napędza całą fabułę. Boryna gospodaruje na trzydziestu morgach i nie odda z nich ani skiby: „póki rucham tymi kulasami, to ani jednej morgi nie odpiszę”. Zięć-kowal domaga się sześciu morgów i morgi lasu, Antek czeka na swoje, a Dominikowa wydaje córkę za starca dokładnie po to, żeby wytargować dla niej zapis.
Trójkąt Boryna — Jagna — Antek. Ojciec i syn kochają tę samą kobietę i walczą o ten sam grunt. Konflikt kulminuje, gdy Boryna zastawia pułapkę, przyłapuje ich w stogu i podpala go.
Wieś przeciw dworowi. Spór o las, w którym dwór wycina drzewa, prowadzi do zbiorowej bitwy. Gromada, podzielona we wszystkim innym, występuje tu jako jedno ciało — i płaci za to więzieniem.
Gromada przeciw jednostce. Ten sam mechanizm zbiorowej siły obraca się przeciw Jagnie. Wieś, która uznała ją za winną, wywozi ją na wozie z gnojem poza granice — bez sądu i bez odwołania.
Dojrzewanie Hanki. Najcichszy, a najważniejszy wątek. Zahukana, wiecznie chora synowa przejmuje w czasie nieobecności mężczyzn całe gospodarstwo i wyrasta na gospodynię, przed którą wieś zdejmuje czapkę.
Geneza utworu
Umowę na jednotomową powieść o chłopach Reymont podpisał z „Tygodnikiem Ilustrowanym” w listopadzie 1897 roku. Pierwsza wersja była gotowa w 1901, ale tuż przed drukiem pisarz uznał, że całość nie odpowiada jego zamierzeniom, i spalił rękopis — jedenaście tysięcy wersów. Właściwą wersję pisał od nowa w latach 1901–1908, w dużej mierze w Paryżu, gdzie łatwiej mu było się skupić niż w kraju.
Powieść ukazywała się w odcinkach „Tygodnika Ilustrowanego” od 18 stycznia 1902 do 26 grudnia 1908, z dedykacją dla Zenona Przesmyckiego (Miriama). W książce wychodziła partiami: dwa pierwsze tomy w 1904 roku, trzeci w 1906, czwarty w 1909, nakładem Gebethnera i Wolffa; pierwsze wydanie nosiło podtytuł „Powieść współczesna”.
Część badaczy wskazuje jako impuls „Ziemię” Emila Zoli z 1887 roku, z którą „Chłopi” mieliby polemizować. Reymont nie znał jednak francuskiego na tyle, by ją swobodnie przeczytać, a wspólne mają w istocie niewiele: tematykę, opisy prac i podział na cztery pory roku.
Znaczenie tytułu
Tytuł jest liczbą mnogą i to jest jego cała treść. Bohaterem powieści nie jest Boryna ani Antek, tylko gromada: wieś, która razem pracuje, razem się modli, razem idzie do lasu i razem wykonuje wyrok na Jagnie. Pojedynczy los pojawia się i znika, wieś trwa.
Z tego wynika także nazwanie „Chłopów” epopeją. Utwór ma cechy eposu — zbiorowego bohatera, przełomowy moment w dziejach tej zbiorowości, rozbudowane opisy obrzędów i prac, wysoki, uroczysty styl w scenach kluczowych — tyle że miejsce rycerzy i szlachty zajmują w nim gospodarze na trzydziestu morgach.
Kompozycja, narracja, język
Konstrukcja jest cykliczna, nie linearna. Cztery tomy odpowiadają czterem porom roku i trzem porządkom naraz: kalendarzowi przyrody, kalendarzowi prac polowych i kalendarzowi liturgicznemu. Powieść zaczyna się jesienią i kończy żniwami — czyli w punkcie, z którego wszystko zacznie się od nowa.
Kazimierz Wyka wyróżnił w „Chłopach” trzech narratorów. Wsiowy gaduła mówi gwarą, lubuje się w szczegółowych opisach i nawiązuje do tradycji gawędy — to on prowadzi fabułę i sceny obyczajowe; pojawia się najczęściej. Stylizator młodopolski posługuje się poetyckim językiem epoki i odpowiada za warstwy dotyczące życia, śmierci i rytmu przyrody. Realistyczny obserwator mówi językiem prozy pozytywistycznej i występuje najrzadziej.
Język jest osobnym osiągnięciem. Reymont nie przepisuje żadnej konkretnej gwary, tylko tworzy stylizację — mieszankę form łowickich, mazowieckich i literackich, brzmiącą wiarygodnie i zrozumiałą dla czytelnika spoza wsi. W scenach kluczowych, jak śmierć Boryny, ta mowa podnosi się do tonu niemal biblijnego.
Bohaterowie — Chłopi
O autorze
Władysław Stanisław Reymont (1867–1925)
Czeladnik krawiecki i kolejarz bez matury, który napisał epopeję o polskiej wsi i dostał za nią Nobla. Pierwszą wersję „Chłopów” — jedenaście tysięcy wersów — spalił i zaczął od nowa.
Twórczość — Władysław Stanisław ReymontCzęste pytania — Chłopi
O czym są „Chłopi”?
O jednym roku w życiu wsi Lipce — od jesiennych siewów po żniwa. Najbogatszy gospodarz Maciej Boryna żeni się z młodą Jagną, w której kocha się jego syn Antek. Z tego trójkąta wyrasta spór o kobietę i o ziemię, a wokół niego toczy się życie całej gromady.
Który tom obowiązuje w szkole?
Podstawa programowa dla liceum wskazuje tom pierwszy — „Jesień”. Opracowanie na tej stronie obejmuje jednak wszystkie cztery tomy, bo wątki rozpoczęte jesienią domykają się dopiero latem, a najsłynniejsze sceny powieści znajdują się w tomach III i IV.
Dlaczego „Chłopi” to epopeja?
Bo mają cechy eposu: zbiorowego bohatera, jakim jest cała wieś, rozbudowane opisy prac, obrzędów i świąt, podniosły styl w scenach kluczowych oraz przekonanie, że opisywany świat jest ważny sam w sobie. Miejsce rycerzy zajmują w niej gospodarze.
Kiedy toczy się akcja powieści?
Reymont nie podaje roku. Akcja obejmuje dziesięć miesięcy — od końca września do końca lipca. Z poszlak w tekście (parobek Pietrek wspomina wojnę „z Turkiem”) badacze, m.in. Franciszek Ziejka, wskazują na przełom lat 1883/84, choć inne tropy dają lata późniejsze.
Ile ziemi ma Boryna?
Trzydzieści morgów — jest najbogatszym gospodarzem w Lipcach. To dlatego jego zdanie waży najwięcej, a wszyscy krewni czekają na zapis. Jagnie zamierza zapisać sześć morgów, o co targuje się jej matka.
Dlaczego Boryna żeni się z Jagną?
Z dwóch powodów naraz. Potrzebuje gospodyni w domu, w którym po śmierci żony wszystko „przez sito leci”, a jednocześnie ożenek pozwala mu odsunąć dzieci od gruntu na kolejne lata. Do samego pomysłu przekonał go wójt.
Jak umiera Maciej Boryna?
Po bitwie o las leży tygodniami bez przytomności. Pewnej wiosennej nocy wstaje, wychodzi w pole, klęka na zagonie, nabiera ziemi w koszulę i sieje nią jak ziarnem. Słyszy głosy zbóż wołające „Gospodarzu!” i „Ostańcie z nami!” — i umiera na własnej roli.
Dlaczego Antek nie zastrzelił ojca?
W bitwie o las wyciągnął fuzję i wymierzył w głowę Boryny, ale w ostatniej chwili ogarnął go strach: ręce mu latały, w oczach pociemniało. Chwilę później borowy uderzył starego kolbą, a Antek rzucił się na napastnika i zabił go.
Za co wieś wywiozła Jagnę na gnoju?
Za romans z Jasiem, synem organisty przygotowującym się do stanu duchownego. Wcześniejsze romanse gromada znosiła; tego nie. Kobiety z organiściną i wójtową na czele wdarły się do chałupy Dominikowej, związały Jagnę i wywiozły ją na wozie z gnojem poza granice wsi.
Czy Jagna jest winna?
Powieść nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Jagna nie planuje niczego i niczego nie broni — przez większość utworu jest przedmiotem cudzych decyzji, zaczynając od własnego małżeństwa. Reymont pokazuje jej krzywdę wprost, nazywając ją „skrzywdzoną ponad człowiecze wyrozumienie”.
Jak zmienia się Hanka?
To najbardziej konsekwentna przemiana w powieści. Na początku jest cichą, chorowitą i lekceważoną synową. Gdy mężczyźni trafiają do więzienia, przejmuje gospodarstwo — handluje, targuje się, jeździ do miasta — i wyrasta na gospodynię, z którą wieś się liczy.
Kim jest Rocho?
Wędrownym pątnikiem, który co trzecią zimę zatrzymuje się u Borynów. Uczy dzieci czytać, rozdaje obrazki „z królami, co to z naszego narodu przódzi wychodziły”, doradza gromadzie i godzi zwaśnionych. Jego prawdziwego imienia i pochodzenia powieść nie zdradza.
Ilu narratorów mają „Chłopi”?
Kazimierz Wyka wyróżnił trzech. Wsiowy gaduła mówi gwarą i prowadzi fabułę; stylizator młodopolski posługuje się poetyckim językiem epoki i odpowiada za sceny życia, śmierci i przyrody; realistyczny obserwator mówi językiem prozy pozytywistycznej i pojawia się najrzadziej.
Czy gwara w „Chłopach” jest prawdziwa?
To stylizacja, nie zapis jednej konkretnej gwary. Reymont połączył elementy mowy łowickiej i mazowieckiej z językiem literackim, tworząc mowę brzmiącą wiarygodnie, a przy tym zrozumiałą dla czytelnika spoza wsi.
Kiedy powstały i ukazały się „Chłopi”?
Reymont pisał je w latach 1901–1908, po tym jak spalił pierwszą, gotową już wersję z 1901 roku. Powieść wychodziła w odcinkach „Tygodnika Ilustrowanego” od 18 stycznia 1902 do 26 grudnia 1908, a w książce partiami: dwa pierwsze tomy w 1904, trzeci w 1906, czwarty w 1909.