Dziady część III
Wileńskie więzienie, proces filomatów i Wielka Improwizacja. Mickiewicz opowiada o prześladowaniu młodzieży przez senatora Nowosilcowa i o Konradzie, który wyzywa Boga.
Adam Mickiewicz, Dziady część III. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Dziady część III to dramat romantyczny Adama Mickiewicza, napisany w Dreźnie wiosną 1832 roku i wydany w tym samym roku w Paryżu jako czwarty tom „Poezji”, razem z „Ustępem”. Poeta zadedykował go przyjaciołom z wileńskiego więzienia: Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi i Feliksowi Kółakowskiemu, zmarłym na wygnaniu w Archangielsku, Moskwie i Petersburgu.
Tematem jest prześladowanie polskiej młodzieży na Litwie w latach 1823–1824. Senator Nikołaj Nowosilcow, wysłannik cara, rozdmuchał sprawę rozwiązanych już towarzystw studenckich, filomatów i filaretów, i przedstawił ją jako spisek przeciw państwu. Aresztowano wielu studentów i uczniów, a część z nich skazano na zesłanie. W dramacie obok więźniów, ich matek i ich prześladowców występują anioły i diabły, bo walka toczy się jednocześnie o losy narodu i o duszę jednego człowieka, Konrada.
Dramat składa się z prologu i dziewięciu scen. Najsłynniejsza jest scena II, czyli Wielka Improwizacja, w której Konrad żąda od Boga władzy nad duszami. W odpowiedzi na jego pychę pojawia się pokorny ksiądz Piotr, któremu Bóg odsłania przyszłość Polski.
Czas i miejsce akcji
Czas. Akcja obejmuje okres od listopada 1823 roku do jesieni 1824 roku. Na ścianie celi Gustaw zapisuje datę 1 listopada 1823 roku, scena I rozgrywa się w noc wigilijną, a w scenie III za ścianą słychać kolędę. Ostatnia scena, noc Dziadów, pokazuje wywożenie więźniów w głąb Rosji.
Miejsca akcji.
Wilno, klasztor bazylianów przy ulicy Ostrobramskiej, przerobiony na więzienie stanu: cela, w której Gustaw staje się Konradem (prolog), korytarz i cela, gdzie więźniowie spotykają się w Wigilię (scena I), oraz ta sama cela w czasie Improwizacji i egzorcyzmów (sceny II i III).
Dom wiejski pod Lwowem, w którym młoda Ewa modli się za uwięzionych Litwinów i za poetę, którego wiersze czyta (scena IV).
Cela księdza Piotra w klasztorze bernardynów, gdzie ma on widzenie przyszłości Polski (scena V).
Sypialnia senatora Nowosilcowa, gdzie dręczą go we śnie diabły (scena VI), i jego wileńskie apartamenty z salą komisji śledczej i salą balową (scena VIII).
Salon warszawski, w którym arystokracja rozmawia po francusku przy herbacie, a przy drzwiach młodzież słucha opowieści o torturowanym Cichowskim (scena VII).
Cmentarz z kaplicą w pobliżu Wilna, gdzie Guślarz i Kobieta widzą kibitki wiozące więźniów na północ (scena IX).
Kluczowe wątki
Przemiana Gustawa w Konrada. W prologu więzień zapisuje na ścianie, że umarł Gustaw, a narodził się Konrad. Nieszczęśliwy kochanek z IV części „Dziadów” zmienia się w poetę, który cierpi za cały naród.
Martyrologia młodzieży. Więźniowie opowiadają o wywożonych kibitkami dzieciach, o bitych w śledztwie, o skazanych na miny i garnizony. Jan Sobolewski widział, jak Janczewski, wywożony na Sybir, krzyczał z kibitki: „Jeszcze Polska nie zginęła”.
Bunt przeciw Bogu. W Wielkiej Improwizacji Konrad mówi, że kocha naród i cierpi za miliony, więc żąda od Boga „rządu dusz”. Kiedy Bóg milczy, oskarża Go, że nie jest miłością. Od ostatniego bluźnierstwa ratuje go omdlenie.
Pokora i ofiara. Ksiądz Piotr, prosty bernardyn, wypędza z Konrada diabła i modli się, by kary za winy młodego więźnia spadły na niego samego. To jemu Bóg objawia przyszłość narodu.
Prześladowcy. Senator Nowosilcow, któremu zależy głównie na łasce cara, przesłuchuje, szantażuje i bawi się na balu, gdy za ścianą torturowani są uczniowie. Doktor, który pomaga mu w śledztwie, ginie od pioruna.
Polska jako Chrystus narodów. W widzeniu księdza Piotra Polska zostaje ukrzyżowana przez zaborców i wstępuje do nieba, a jej wybawcą ma być tajemniczy mąż, którego imię to „czterdzieści i cztery”.
Geneza utworu
Mickiewicz sam był więźniem Nowosilcowa. Aresztowany jesienią 1823 roku w sprawie filomatów i filaretów, siedział w klasztorze bazylianów do wiosny 1824 roku, a potem został zesłany w głąb Rosji. Wielu bohaterów nosi prawdziwe imiona lub nazwiska jego przyjaciół: Tomasz (Zan), Jan Sobolewski, Feliks Kółakowski, Frejend. Pierwowzorem Doktora był August Bécu, który zginął od pioruna w 1824 roku; był ojczymem Juliusza Słowackiego. Pani Rollison i Cichowski to także postacie historyczne.
Bezpośrednim impulsem do napisania dramatu był upadek powstania listopadowego. Mickiewicz nie wziął w nim udziału i ciężko to przeżył. W Dreźnie, wśród uchodźców, wrócił do wspomnień z wileńskiego więzienia i nadał im sens, który pozwalał zrozumieć klęskę: cierpienie narodu jest ofiarą, która przyniesie odrodzenie.
W przedmowie poeta napisał, że sceny historyczne i charaktery osób przedstawił „sumiennie, nic nie dodając i nigdzie nie przesadzając”.
Znaczenie tytułu
Dziady to ludowy obrzęd przywoływania dusz zmarłych, który Mickiewicz opisał w II części cyklu. Trzecia część tylko w ostatniej scenie wraca do obrzędu dosłownie: Guślarz i Kobieta czekają na cmentarzu na ducha, który się nie zjawia, bo człowiek, którego szukają, żyje i jedzie kibitką na północ.
Tytuł ma jednak szerszy sens. Całe „Dziady” są dramatem o kontakcie świata żywych ze światem duchów, a w części III ten kontakt obejmuje historię narodu: anioły i diabły walczą o duszę Konrada, a zmarli i zesłani są obecni w pamięci żywych.
Kompozycja, narracja, język
„Dziady część III” to dramat romantyczny, zbudowany z luźno powiązanych scen, bez jednolitej akcji i bez zasady trzech jedności. Sceny rozgrywają się w różnych miejscach i czasie, a obok siebie stoją fragmenty realistyczne (scena więzienna, salon, sala senatora) i fantastyczne (walka duchów, widzenia, sen senatora). Autor świadomie pozostawił utwór jako część większej całości, na co wskazuje dopisek „Akt I”.
Dramat jest pisany wierszem, ale różnorodnym: trzynastozgłoskowcem w dialogach więźniów, nieregularnym wierszem w Improwizacji i widzeniu, krótkimi rytmicznymi wersami w pieśniach duchów, a w scenie IX rytmem ludowym znanym z II części.
Język zmienia się razem z miejscem akcji: w salonie warszawskim i u Senatora mówi się po francusku, więźniowie żartują i śpiewają, ksiądz Piotr modli się językiem biblijnym, a Konrad mówi jak prorok. Przedmowa i motta z Ewangelii osadzają cały utwór w perspektywie historii zbawienia.
Bohaterowie — Dziady część III
O autorze
Adam Mickiewicz (1798–1855)
Dwudziestodwuletni nauczyciel z Kowna, który zapisał ludowy obrzęd zaduszny i tym samym otworzył polski romantyzm. Pochowany na Wawelu obok królów, choć Polski nie zobaczył ani przez jeden dzień swojego życia.
Twórczość — Adam MickiewiczCzęste pytania — Dziady część III
O czym jest „Dziady część III”?
O prześladowaniu polskiej młodzieży na Litwie przez senatora Nowosilcowa w latach 1823–1824 i o walce o duszę więźnia Konrada, który w Wielkiej Improwizacji buntuje się przeciw Bogu.
Kiedy powstała III część „Dziadów”?
Mickiewicz napisał ją w Dreźnie wiosną 1832 roku. Ukazała się w tym samym roku w Paryżu jako czwarty tom „Poezji”, razem z „Ustępem”.
Komu Mickiewicz zadedykował III część „Dziadów”?
Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi i Feliksowi Kółakowskiemu, współwięźniom i współwygnańcom, zmarłym w Archangielsku, Moskwie i Petersburgu.
Gdzie i kiedy toczy się akcja?
Głównie w Wilnie, w latach 1823–1824: w klasztorze bazylianów przerobionym na więzienie, w celi księdza Piotra i w pałacu Senatora. Sceny IV i VII przenoszą akcję pod Lwów i do Warszawy, a scena IX na cmentarz pod Wilnem.
Co oznacza napis na ścianie celi w prologu?
Więzień pisze po łacinie, że 1 listopada 1823 roku umarł Gustaw, a narodził się Konrad. Nieszczęśliwy kochanek z IV części „Dziadów” zmienia się w bojownika i poetę narodowego.
Co to jest Wielka Improwizacja?
Monolog Konrada w scenie II. Poeta w imię cierpiącego narodu żąda od Boga władzy nad duszami, oskarża Go o brak miłości i omal nie nazywa Go carem. To ostatnie słowo wypowiada za niego diabeł.
Kto to jest „czterdzieści i cztery”?
Tajemniczy wskrzesiciel narodu z widzenia księdza Piotra. Liczbę odczytywano różnie, między innymi jako zapis imienia za pomocą liter mających wartość liczbową, ale nie ma jednej przyjętej interpretacji.
Kim był senator Nowosilcow?
Postacią historyczną: rosyjskim urzędnikiem, który w latach 1823–1824 prowadził w Wilnie śledztwo przeciw filomatom i filaretom. W dramacie jest cynicznym karierowiczem, któremu zależy głównie na łasce cara.
Co się stało z synem pani Rollison?
Bity w śledztwie, został wyrzucony oknem z klasztoru na bruk. Ksiądz Piotr zapewnia, że jest ranny, ale żyje.
Jak zginął Doktor?
Zabił go piorun w jego mieszkaniu, w czasie balu u Senatora. Ksiądz Piotr zapowiedział mu wcześniej śmierć. Pierwowzorem Doktora był August Bécu, ojczym Juliusza Słowackiego.
Kto wypowiada słowa o narodzie jak lawie?
Wysocki w scenie VII, w salonie warszawskim. Mówi, że naród jest z wierzchu zimny i twardy, a w środku gorący.
Czym różni się Konrad od księdza Piotra?
Konrad chce zbawić naród własną siłą i żąda od Boga władzy. Ksiądz Piotr uważa się za proch i nic, modli się w pokorze i to jemu Bóg objawia przyszłość Polski.
Jaki to gatunek?
Dramat romantyczny: łączy sceny realistyczne i fantastyczne, łamie zasadę trzech jedności, miesza wiersz i różne style.
Kiedy wystawiono „Dziady” po raz pierwszy?
31 października 1901 roku w Teatrze Miejskim w Krakowie, w opracowaniu Stanisława Wyspiańskiego. Inscenizacja Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym z 1967 roku została zdjęta z afisza 30 stycznia 1968 roku, co przyczyniło się do wydarzeń Marca ’68.
Co to jest „Ustęp”?
Cykl wierszy o Rosji dołączony do III części „Dziadów” w pierwszym wydaniu, m.in. „Droga do Rosji”, „Petersburg”, „Pomnik Piotra Wielkiego” i „Do przyjaciół Moskali”.