Problematyka — Chłopi
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Ziemia jako wartość najwyższa
W Lipcach ziemia nie jest tłem, tylko bohaterem. Pozycja człowieka to liczba morgów: Boryna ma trzydzieści i dlatego jego zdanie waży najwięcej, Bylica nie ma nic i dlatego nie znaczy nic. Ziemia rozstrzyga o małżeństwach — Dominikowa wydaje córkę za starca, targując się o zapis sześciu morgów; rozstrzyga o rodzinie — ojciec i syn stają naprzeciw siebie o grunt; rozstrzyga nawet o śmierci, bo Boryna umiera, obsiewając własne pole. Przywiązanie do ziemi jest tu zarazem źródłem siły i przyczyną wszystkich nieszczęść.
Gromada i jej prawo
Wieś funkcjonuje jak jeden organizm. Razem pracuje, razem idzie do kościoła, razem broni lasu przed dworem — i razem wydaje wyroki. Gromada nie zna sądu ani odwołania: gdy uzna Jagnę za winną, wywozi ją na wozie z gnojem poza swoje granice, bez pytania o okoliczności. Reymont nie ocenia tego wprost, ale wkłada ocenę w usta Mateusza: gniew całego narodu jest straszny, a bywa „głupia i zła, i niesprawiedliwa”. Ta sama zbiorowa siła, która pozwala chłopom wygrać bitwę o las, niszczy pojedynczego człowieka.
Rytm przyrody i pory roku
Kompozycja powieści powtarza cykl natury: cztery tomy to cztery pory roku, a każda niesie własne prace, święta i obrzędy. Wszystko, co przeżywają bohaterowie, jest wpisane w ten rytm — wesele wypada po zbiorach, śmierć Boryny wiosną, wyrok na Jagnie w czasie żniw. Człowiek nie panuje nad tym porządkiem; najwyżej się w niego wpisuje. Ostatnia scena powieści, cała wieś wychodząca rankiem do żniw, mówi to wprost: rok się zamyka, życie idzie dalej.
Miłość, namiętność i moralność wsi
Uczucia w „Chłopach” rzadko bywają wolne. Małżeństwo jest umową majątkową, a namiętność — siłą, która tę umowę rozsadza. Antek kocha Jagnę wbrew wszystkiemu: wbrew ojcu, wbrew żonie, wbrew własnemu interesowi. Jagna z kolei nie wybiera nikogo świadomie; idzie za tym, co ją w danej chwili przyciąga, i za to właśnie wieś ją skazuje. Surowość tej moralności jest przy tym wybiórcza — o romansie wszyscy wiedzą od początku, ale kara spada dopiero wtedy, gdy przekroczona zostaje granica dotykająca kościoła.
Wieś wobec dworu i państwa
Konflikt o las to konflikt o resztki wspólnej własności po uwłaszczeniu. Dwór ma papiery, chłopi mają poczucie, że las jest ich od zawsze. Gdy dochodzi do bitwy, po stronie dworu staje państwo — rosyjskie, obce, które aresztuje chłopów i trzyma ich miesiącami w więzieniu. W tle działa Rocho, wędrowny pątnik zatrzymujący się u Borynów co trzecią zimę: uczy dzieci czytać i rozdaje obrazki „z królami, co to z naszego narodu przódzi wychodziły”. Patriotyzm przemyca się tu w formie, której cenzura nie dosięga.
Epopeja chłopska
„Chłopów” nazywa się epopeją, bo mają cechy eposu: zbiorowego bohatera, rozbudowane opisy prac i obrzędów, uroczysty ton w scenach kluczowych i przekonanie, że opisywany świat jest ważny sam w sobie. Różnica wobec „Pana Tadeusza” jest jednak zasadnicza — miejsce szlachty zajmuje wieś, a miejsce historii narodowej rytm roku. Reymont pisze o Lipcach tak, jak Homer pisał o Troi, i właśnie ta niewspółmierność tonu do tematu jest jego największym osiągnięciem.