Skąpiec

O książce

Skąpiec to pięcioaktowa komedia Moliera, wystawiona po raz pierwszy w Paryżu w 1668 roku i wydana drukiem rok później. Po polsku czyta się ją najczęściej w przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego, z którego pochodzą imiona postaci i cytaty w tym opracowaniu.

Bohaterem jest Harpagon, bogaty paryski mieszczanin, wdowiec i ojciec dwojga dorosłych dzieci. Zakopał w ogrodzie szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów i drży, żeby nikt się o niej nie dowiedział. Skąpi dzieciom, służbie i koniom, pożycza na lichwiarski procent, a do tego postanawia się ożenić z ubogą Marianną. Nie wie, że dziewczynę kocha jego syn Kleant. Córkę Elizę chce tego samego wieczoru wydać za bogatego pana Anzelma, bo ten weźmie ją „bez posagu”. Eliza jest tymczasem potajemnie zaręczona z Walerym, który dla niej zatrudnił się u Harpagona jako rządca.

Utwór jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum, omawianą w całości. Wraca w wypracowaniach o skąpstwie, o konflikcie pokoleń i o komizmie.

Czas i miejsce akcji

Molier zachował zasadę trzech jedności. Akcja trwa jeden dzień: od porannej rozmowy Walerego z Elizą do wieczoru, kiedy miał zostać podpisany kontrakt ślubny. Czas historyczny odpowiada epoce autora, czyli drugiej połowie XVII wieku.

Spis osób mówi krótko: „Rzecz dzieje się w Paryżu, w domu Harpagona”. Na scenie widzimy tylko wnętrza tego domu. Poza sceną istnieją jednak inne miejsca, o których bohaterowie mówią i które wpływają na akcję:

• ogród Harpagona, gdzie zakopana jest szkatułka i skąd wykrada ją Strzałka;
• wynajęte mieszkanie, w którym Harpagon miał się spotkać z nieznanym dłużnikiem;
• jarmark, na który Harpagon posyła Mariannę i Elizę;
• dom Marianny i jej chorej matki w tej samej dzielnicy;
• morze, na którym Walery uratował Elizę przed utonięciem;
• Neapol, skąd przed laty uciekła rodzina d’Alburci, oraz Genua, dokąd trafiły potem Marianna z matką.

Kluczowe wątki

Skąpstwo Harpagona. Całą akcję napędza jedna namiętność bohatera. Harpagon obszukuje służącego, bo podejrzewa kradzież, każe służbie dolewać do wina wody, a kucharzowi przygotować kolację dla ośmiu osób tak, by starczyła dla dziesięciu. Konie głodzi, a stangreta ubiera w podartą liberię. Gasi zbędną świecę nawet w chwili, gdy ważą się losy jego dzieci.

Ojciec rywalem syna. Kleant kocha Mariannę, a ojciec ogłasza, że sam się z nią ożeni. Przez chwilę to syn wygrywa: w imieniu ojca prawi dziewczynie komplementy i wręcza jej diament zdjęty z ojcowskiego palca. Harpagon wyciąga z niego wyznanie podstępem, przeklina go i wydziedzicza.

Lichwa. Kleant potrzebuje piętnastu tysięcy franków i zgadza się na zdzierczą pożyczkę przez pośrednika. Przy spotkaniu okazuje się, że lichwiarzem jest jego ojciec. Scena, w której obaj nawzajem zarzucają sobie hańbę, należy do najzabawniejszych w utworze.

Kradzież szkatułki. Strzałka, służący Kleanta, wykopuje skarb z ogrodu. Harpagon wpada w szał i żąda aresztowania całego miasta. Kucharz Jakub, żeby się zemścić na rządcy, oskarża Walerego, a potem następuje qui pro quo: Walery przyznaje się do „kradzieży” córki, a Harpagon myśli, że mowa o szkatułce.

Rozwiązanie. Walery okazuje się synem neapolitańskiego szlachcica, Marianna jego siostrą, a pan Anzelm ich ojcem, don Tomaszem d’Alburci, którego uważano za zmarłego. Kleant oddaje szkatułkę w zamian za zgodę na ślub. Anzelm pokrywa koszty obu wesel, a Harpagon idzie „uściskać” swoją szkatułkę.

Geneza utworu

Molier wystawił Skąpca 9 września 1668 roku w teatrze Palais-Royal, a sam zagrał Harpagona. Miał wtedy za sobą wielkie sukcesy i ostre spory: zakaz grania Świętoszka i krytykę Don Juana.

Głównym wzorem była komedia rzymskiego pisarza Plauta Aulularia, czyli „Komedia o garnku”. U Plauta ubogi starzec Euklion znajduje garnek złota i drży ze strachu, że ktoś go okradnie. Molier przejął motyw ukrytego skarbu, lamentu po jego stracie i nieporozumienia, w którym zalotnik mówi o dziewczynie, a skąpiec o pieniądzach. Dodał jednak wątek ojca, który rywalizuje z synem, lichwę i całe tło paryskiego mieszczaństwa.

Komedię napisano prozą, co przy pięciu aktach było w owym czasie rzadkością. Pierwsze przedstawienia nie przyniosły wielkiego sukcesu. Z czasem Skąpiec stał się jedną z najczęściej granych sztuk w repertuarze Comédie-Française.

Znaczenie tytułu

Tytuł nazywa główną wadę bohatera. Molier pisał komedie charakterów, w których jedna przywara wypiera w człowieku wszystkie inne uczucia. Pieniądze liczą się dla Harpagona bardziej niż dzieci, narzeczona i honor.

Imię bohatera wywodzi się od łacińskiego słowa harpago, oznaczającego hak do chwytania. Przylgnęło do skąpców na dobre: w języku polskim i francuskim „harpagon” to po prostu sknera.

Kompozycja, narracja, język

Skąpiec ma budowę klasyczną: pięć aktów, podzielonych na sceny, jedność czasu, miejsca i akcji. Akt I przedstawia postacie i ich konflikty, w aktach II–IV komplikacje narastają, a w akcie V następuje zaskakujące rozwiązanie przez rozpoznanie zaginionej rodziny, znane z komedii antycznej.

Molier korzysta z kilku rodzajów komizmu. Komizm postaci widać w Harpagonie, którego skąpstwo jest przerysowane do granic absurdu. Komizm sytuacyjny rodzi się w scenie spotkania lichwiarza z dłużnikiem, w zabiegach Kleanta wokół diamentu i w przeprawie Jakuba z Walerym. Komizm słowny najlepiej słychać w powtarzanym przez Harpagona „Bez posagu!” i w qui pro quo ze szkatułką, której oczy nagle stają się „cudne”.

Postacie mówią językiem potocznym, żywym, pełnym wykrzykników i wyzwisk. Przekład Boya zachowuje ten rytm i dodaje polskie określenia, takie jak „dusigrosz” czy „kutwa”. Didaskalia są krótkie i dotyczą zwykle gestu, adresata wypowiedzi albo tego, że postać mówi „na stronie”.