Streszczenie — Chłopi

JESIEŃ. Wieś Lipce żyje pracą i plotką. Maciej Boryna, pięćdziesięcioośmioletni wdowiec i najbogatszy gospodarz we wsi — trzydzieści morgów — nie zamierza oddać dzieciom ani skiby: „póki rucham tymi kulasami, to ani jednej morgi nie odpiszę”. Namówiony przez wójta, postanawia ożenić się po raz trzeci, z Jagną Paczesiówną, najpiękniejszą dziewczyną w Lipcach. Jej matka, Dominikowa, targuje się o zapis sześciu morgów. Przeciw małżeństwu buntuje się syn Boryny, Antek, żonaty z Hanką — od dawna zakochany w Jagnie. Ojciec wyrzuca go z domu wraz z rodziną. Tom kończy huczne wesele, a wcześniej ginie Kuba, kulawy parobek: postrzelony w nogę na kłusowaniu, ze strachu przed szpitalem sam odrąbuje ją siekierą i umiera.

ZIMA. Antek z Hanką i dziećmi mieszkają w nędzy u starego Bylicy. Romans Antka z Jagną trwa; Boryna zaczyna się domyślać, udaje wyjazd, a nocą zastaje ich przy brogu. Podpala go i rzuca się na syna z widłami. Wkrótce potem dwór bierze się do wycinania lasu, który wieś uważa za swój, i cała gromada rusza go bronić. W bitwie Antek celuje z fuzji do własnego ojca, ale nie potrafi strzelić; borowy uderza Borynę kolbą w głowę, a Antek rzuca się na niego i zabija. Mężczyzn zabierają do więzienia.

WIOSNA. Wieś zostaje bez chłopów, a Boryna leży bez przytomności. Gospodarstwo bierze na siebie Hanka — cicha i zahukana synowa wyrasta na gospodynię, przed którą Lipce zdejmują czapkę. Pewnej nocy stary Boryna wstaje z łóżka, wychodzi w pole, klęka na zagonie, nabiera ziemi w koszulę i zaczyna nią siać jak ziarnem. Słyszy głosy zbóż wołające „Gospodarzu! Gospodarzu!” i „Ostańcie z nami!” — i umiera na własnej roli. Po pogrzebie mężczyźni wracają z więzienia.

LATO. Antek wraca odmieniony: godzi się z Hanką, rodzi im się syn, a on sam staje się pierwszym gospodarzem we wsi. Jagna, owdowiała i odsunięta od majątku, wdaje się w romans z Jasiem, synem organisty, przygotowującym się do stanu duchownego. Wieś, prowadzona przez organiścinę i wójtową, wpada do chałupy Dominikowej, wywleka Jagnę, wiąże ją i wywozi na wozie z gnojem poza granice gromady. Dziewczyna wraca ledwie żywa, przez dwa tygodnie leży bez pamięci i przyzywa Jasia. Reszta wsi tego samego ranka wychodzi do żniw — jakby nic się nie stało.

Tom I. Jesień

Powieść zaczyna się drogą: stara Agata, krewna Kłębów, wychodzi ze wsi na żebry, bo na zimę nie ma dla niej roboty — „z cudzego woza to złaź choć i w pół morza”. Ta pierwsza scena ustawia całą resztę: w Lipcach o wszystkim decyduje to, czy ma się swoje.

Najwięcej swojego ma Maciej Boryna — trzydzieści morgów, dwukrotny wdowiec, pięćdziesiąt osiem lat. Dzieci naciskają o grunt: zięć-kowal domaga się sześciu morgów i morgi lasu, syn Antek czeka na swoje. Boryna nie ustępuje ani na krok. Gdy wójt półżartem podsuwa mu myśl o trzecim ożenku, starzec chwyta ją poważnie — i zaczyna zabiegać o Jagnę Paczesiównę.

Jagna to najpiękniejsza dziewczyna we wsi i jedyna w niej artystka: z kolorowych papierów wystrzyga wycinanki — kwiatuszki, psy goniące owce, całe procesje z księdzem i chorągwiami — którymi przystraja pułap przed własnym weselem. Rządzi nią matka, Dominikowa, która widzi w małżeństwie interes: „a jak zapis zrobi, to już go tak narychtuję, żeby gront wypadł w podle naszego… a choćby i ze sześć morgów zapisał”. Sama Jagna jest bierna — nie pytana o zdanie, przyjmuje decyzję jak pogodę.

Antek wybucha. Od dawna kocha się w Jagnie i wie, że ojciec przez ożenek odsuwa go od gruntu na całe lata. Po awanturze Boryna wyrzuca go z domu; Antek z Hanką i dziećmi przenoszą się do jej ojca, starego Bylicy.

Równolegle biegnie wątek Kuby — kulawego parobka Borynów, najbiedniejszego i najuczciwszego człowieka w Lipcach. Kuba chodzi na kłusownictwo do dworskiego lasu i dostaje postrzał w nogę. Ze strachu przed szpitalem sam odrąbuje ją siekierą na progu stajni. Jambroży opatruje mu ranę, Rocho klęczy obok z latarnią i modli się, a Kuba tylko się uśmiecha — i wkrótce umiera.

Tom zamyka wesele Boryny z Jagną — jedna z najsłynniejszych scen obyczajowych w polskiej prozie, opisana z całym rytuałem: oczepinami, muzyką, bijatyką i przemowami.

Tom II. Zima

Zima jest w Lipcach porą bezczynności i gadania. Antek pracuje przy tartaku, wraca do domu wściekły i milczący, a jego romans z macochą trwa. Wieś wie wszystko i pilnie donosi.

Boryna początkowo nie chce wierzyć, ale w rozmowie z Rochem wypowiada zdanie, które zapowiada finał tomu: „za ciasno dla nas obydwóch w Lipcach!”. Od tej pory nocami czai się za węgłami i nasłuchuje. Wreszcie udaje wyjazd, a nocą zastaje żonę z synem przy brogu. Podpala bróg, rzuca się na Antka z widłami i przebija go do ziemi — Antek wyrywa się i ucieka, Jagna przepada w ciemności. Nad wsią staje łuna.

Nazajutrz Jagna wraca do matki, a wieś ma temat na tygodnie. Napięcie przerywa jednak sprawa większa: dwór zaczyna wycinać las, który chłopi uważają za swój. Gromada, podzielona we wszystkim innym, rusza go bronić w komplecie — z kosami, cepami i siekierami.

W bitwie Antek wyciąga fuzję i mierzy do głowy własnego ojca. Nie strzela — ręce mu latają, w oczach ciemnieje. W tej samej chwili borowy uderza Borynę kolbą w głowę. Antek rzuca się na niego i zabija gołymi rękami. Bitwa kończy się zwycięstwem chłopów i aresztowaniem wszystkich mężczyzn.

Tom III. Wiosna

Lipce zostają bez chłopów. Mężczyźni siedzą w więzieniu w mieście, ciężko rannego Borynę trzeba doglądać dzień i noc, a gospodarstwo stoi.

Wtedy na pierwszy plan wychodzi Hanka. Dotąd była postacią żałosną: wiecznie chora, zastraszona, wymieniana przez teścia jednym tchem z marnującym się inwentarzem. Teraz sprzedaje, kupuje, targuje się, pilnuje ludzi, jeździ do miasta w sprawie męża i utrzymuje w ryzach cały dom. Wieś, która ją lekceważyła, zaczyna się z nią liczyć.

Boryna leży tygodniami bez świadomości. Raz tylko unosi się i mówi wyraźnie: „swojego bronić! Nie dajta się, chłopy!”. A pewnej wiosennej nocy wstaje z łóżka i wychodzi w pole. Klęka na zagonie, nabiera ziemi w nastawioną koszulę, żegna się i zaczyna siać — „tym błogosławiącym, półkolistym rzutem”. Idzie zagonami aż na skraj pól, a zboża wołają za nim: „Gospodarzu! Gospodarzu!” i „Ostańcie! Ostańcie z nami!”. Umiera na własnej ziemi, z pustą już dłonią.

Pogrzeb Boryny gromadzi całą okolicę. Wkrótce potem mężczyźni wracają z więzienia.

Tom IV. Lato

Antek wraca inny. Więzienie i śmierć ojca odebrały mu dawną zapalczywość; godzi się z Hanką, przejmuje gospodarstwo i wyrasta na pierwszego gospodarza we wsi — tego, którego się słucha. Rodzi im się syn.

Jagna zostaje sama. Jako wdowa jest nikomu niepotrzebna, a majątek wymyka się jej z rąk. Zabiega o nią wójt, ale ona wdaje się w romans z Jasiem, synem organisty, który przygotowuje się do stanu duchownego. To przekracza granicę, jakiej wieś nie przebacza.

Pewnego dnia, w czasie żniw, cała gromada rusza pod chałupę Dominikowej. Kobiety — na czele z organiściną i wójtową — wdzierają się do środka, tratują matkę, rozbijają głowę broniącemu Jagny Mateuszowi i wywlekają dziewczynę z alkierza. Wiążą ją postronkami, rzucają na wóz z gnojem, biją i wywożą poza granice wsi. Antek w tym czasie kosi żyto na polu i nie idzie na ratunek: „kto zawinił, niech weźmie karę”.

Jagna wraca ledwie żywa; przez dwa tygodnie leży bez pamięci i przyzywa Jasia, a Dominikowa siedzi przy niej „kiej trup”. Wieś komentuje to krótko: „straszna rzecz gniew całego narodu, straszna” — a Mateusz odpowiada, że jest on „głupia i zła, i niesprawiedliwa”.

Ostatnie strony należą jednak nie do nich. Nazajutrz Lipce wychodzą do żniwa — z każdej chałupy, z sierpami i kosami — i wszystko wraca do dawnego rytmu. Powieść kończy pożegnanie wędrownego dziada: „ostańcie z Bogiem, ludzie kochane”.