Wybrane pieśni i treny

O książce

Ta pozycja listy lektur dla liceum i technikum obejmuje wybrane pieśni i treny Jana Kochanowskiego. Podstawa programowa wymienia z nazwy dwie pieśni i trzy treny. Są to Pieśń IX z Ksiąg pierwszych, Pieśń V z Ksiąg wtórych oraz Treny IX, X i XI. Pozostałe pieśni wybiera nauczyciel. Pięć utworów omawiamy tu w pełni, strofa po strofie albo grupami wersów, z planem i cytatami.

Pieśń IX z Ksiąg pierwszych zaczyna się od słów „Chcemy sobie być radzi?”. To biesiadna pieśń o Fortunie i o tym, jak spokojnie znosić szczęście i nieszczęście. Pieśń V z Ksiąg wtórych nosi w wydaniu osobny tytuł Pieśń o spustoszeniu Podola i zaczyna się od słów „Wieczna sromota i nienagrodzona”. Kochanowski wzywa w niej rodaków, by po najeździe tatarskim przestali ucztować i dali pieniądze na wojsko. Treny IX, X i XI to środek cyklu po śmierci córki. Poeta traci w nich zaufanie do filozofii, pyta, gdzie jest Urszulka, i wątpi w sens cnoty.

Krócej przedstawiamy pięć innych utworów, które nauczyciele często dobierają do tej lektury. Pieśń II z Ksiąg pierwszych („Serce roście patrząc na te czasy”) jest wiosenną pochwałą czystego sumienia. Pieśń IX z Ksiąg wtórych („Nie porzucaj nadzieje”) pociesza w nieszczęściu. Pieśń XIX z Ksiąg wtórych („Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy”) mówi o dobrej sławie i służbie ojczyźnie. Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych („Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony”) to swobodny przekład ody Horacego o poecie zamienionym w łabędzia. Pieśń świętojańska o Sobótce to cykl dwunastu pieśni śpiewanych przez panny przy ognisku w noc świętojańską.

Pieśń Czego chcesz od nas, Panie oraz Treny VII i VIII opracowaliśmy na stronie lektury dla szkoły podstawowej Wybór fraszek, wybrana pieśń, Treny VII i VIII. Treny IX–XI należą do cyklu dziewiętnastu utworów. Kryzys, o którym mówią, staje się w pełni zrozumiały dopiero na tle reszty cyklu. Całość omawiamy na stronie Treny – opracowanie całego cyklu.

Cytaty pochodzą z Wolnych Lektur. Pieśni są tam opracowane na podstawie pierwodruku Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje (Kraków, Drukarnia Łazarzowa, 1586). Treny pochodzą z drugiego wydania z 1583 roku, a Pieśń świętojańska o Sobótce z tomu Fragmenta albo pozostałe pisma z 1590 roku. Wolne Lektury zachowują dawną pisownię i dawne formy wyrazów, np. „sie” zamiast „się”, „wszytki” zamiast „wszystkie”, „prózno” zamiast „próżno”, „miedzy” zamiast „między”, „szcześliwe” zamiast „szczęśliwe”, „Niestr” zamiast „Dniestr”. Tren IX zaczyna się w tym wydaniu od słów „Kupić by cię, mądrości”, czyli „warto by cię kupić, mądrości”.

Czas i miejsce akcji

W wierszach lirycznych trudno mówić o akcji. Ta sekcja dotyczy więc tego, kiedy utwory powstały i jakie miejsca się w nich pojawiają. Dokładne daty większości pieśni nie są znane. Badacze przypuszczają, że Księgi pierwsze zebrały głównie utwory starsze, sprzed 1570 roku, a Księgi wtóre późniejsze, choć poeta nie trzymał się tego ściśle. Pieśń o spustoszeniu Podola powstała prawdopodobnie w 1575 roku, zaraz po najeździe tatarskim w czasie bezkrólewia. Treny Kochanowski pisał po śmierci córki Urszuli i wydał je w 1580 roku. Pieśń świętojańska o Sobótce pochodzi z okresu czarnoleskiego.

Miejsca przywołane w omawianych utworach:

• stół biesiadny, na który czeladź przynosi wino, a muzycy grają na gęślach i lutni (Pieśń IX, Księgi pierwsze);
• niebo, z którego Bóg śmieje się z ludzi zamartwiających się przyszłością (Pieśń IX);
• morze z nagłymi wiatrami i skałami, po którym poeta płynie bez lęku niewielkim statkiem, „fustą” (Pieśń IX);
• Podole, „ziemia spustoszona Podolska”, i rzeka Dniestr, w tekście „Niestr”, nad którą najeźdźca dzieli łupy (Pieśń V, Księgi wtóre);
• kraje za Dunajem, gdzie sprzedano jeńców Turkom, i daleka horda, do której pędzono resztę (Pieśń V);
• pola z namiotami („kotarzami”) koczowników, którzy nie budują ani miast, ani wsi, oraz knieje, do których porwane kobiety już nie wrócą (Pieśń V);
• szlacheckie stoły z półmiskami i srebrną zastawą, od których poeta każe wstać (Pieśń V);
• progi i stopnie siedziby Mądrości oraz dom ze złoconym dachem, pod którym Mądrość dostrzega nieszczęśnika (Tren IX);
• zaświaty, w których ojciec szuka córki, czyli niebo z aniołkami, raj, Wyspy Szczęśliwe, jeziora Charona ze zdrojem zapomnienia, czyściec i miejsce, w którym dusza była przed narodzeniem (Tren X);
• niebo, do którego ludzie próbują się wspiąć, by poznać Boże tajemnice (Tren XI);
• lasy, pola, łąki i rzeki zimą i wiosną oraz „chłodnik chróściany”, czyli altana z gałęzi, do której poeta zaprasza dobrą myśl (Pieśń II, Księgi pierwsze, i Pieśń IX, Księgi wtóre);
• w Pieśni XXIV Styks, Bosfor, Syrty, północne pola, a dalej Moskwa, Tatarzy, Anglia, Niemcy, Hiszpania i Tyber, czyli ludy, które poznają poetę;
• Czarny Las, czyli Czarnolas, gdzie na murawie zapalono sobótkę, a w ostatniej pieśni cyklu spokojna wieś przeciwstawiona dworowi i morzu (Pieśń świętojańska o Sobótce).

Kluczowe wątki

Biesiada i Fortuna. Pieśń IX z Ksiąg pierwszych zaczyna się od zaproszenia do zabawy przy winie i muzyce. Szybko okazuje się, że to tło dla rozmowy o losie. Nikt nie wie, co przyniesie jutro, a Fortuna jednych strąca, a innych wynosi. Mądry człowiek przyjmuje jej dary spokojnie i umie je oddać bez rozpaczy.

Złoty środek. Kochanowski radzi, by w nieszczęściu mężnie wytrzymać, a w szczęściu się nie wywyższać. W Pieśni IX z Ksiąg wtórych powtarza, że serce ma być „jednakie” na każdy los. To myśl zaczerpnięta od Horacego i od filozofów starożytnych.

Obowiązek obywatela. Pieśń o spustoszeniu Podola to gniewna przemowa do szlachty po najeździe tatarskim. Poeta wylicza krzywdy, przypomina o porwanych kobietach i dzieciach, zawstydza rodaków nierządem i każe im przetopić srebrne talerze na pieniądze dla żołnierzy. Pieśń XIX z Ksiąg wtórych dodaje, że człowiek godny tego miana służy dobru wspólnemu.

Klęska filozofii. W Trenie IX poeta zwraca się do Mądrości, która obiecywała człowiekowi spokój wobec bólu i śmierci. Przez lata starał się dojść do jej progów. Śmierć córki zrzuciła go z ostatnich stopni i uczyniła zwykłym, cierpiącym człowiekiem.

Pytanie o los zmarłej. W Trenie X ojciec szuka Urszulki w niebie, w raju, na Wyspach Szczęśliwych, u Charona i w czyśćcu. Słowa „jesliś jest” zdradzają, że nie jest już pewien życia po śmierci. Prosi tylko, by córka pokazała mu się choćby we śnie.

Zwątpienie w cnotę. Tren XI zaczyna się od słów Brutusa, że cnota to fraszka. Pobożność i dobroć nikogo nie uratowały, a światem rządzi nieznany wróg, który nie odróżnia dobrych od złych. Ojciec boi się, że razem z pociechą straci także rozsądek.

Geneza utworu

Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje ukazały się w 1586 roku w krakowskiej Drukarni Łazarzowej, dwa lata po śmierci poety. Zbiór liczy 49 utworów, po 25 w Księgach pierwszych i 24 w Księgach wtórych. W tym samym tomie ukazała się, po raz pierwszy drukiem, Pieśń świętojańska o Sobótce, a obok niej pieśń Czego chcesz od nas, Panie. Kochanowski pisał pieśni przez wiele lat, na dworach i w Czarnolesie. Część utworów, których nie włączył do zbioru, ukazała się później w tomie Fragmenta albo pozostałe pisma (1590).

Wzorem dla zbioru były Pieśni Horacego. Około jednej trzeciej utworów to parafrazy albo swobodne nawiązania do rzymskiego poety. Kochanowski zastępował przy tym realia antyczne polskimi i chrześcijańskimi. W Pieśni IX z Ksiąg pierwszych dwie ostatnie strofy przerabiają koniec ody III 29 Horacego. U Horacego żeglarz nie modli się, by morze nie pochłonęło towarów z Cypru i Tyru, a u Kochanowskiego chodzi o „tureckie towary”. Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych to wolny przekład ody II 20, w której Horacy przemienia się w łabędzia. Mecenasa zastąpił w niej Piotr Myszkowski, opiekun Kochanowskiego.

Pieśń o spustoszeniu Podola powstała prawdopodobnie w 1575 roku. Była odpowiedzią na napad Tatarów na Podole w czasie bezkrólewia, po ucieczce z Polski króla Henryka Walezego. Tatarzy byli wtedy poddanymi sułtana tureckiego, dlatego poeta pisze, że „Turczyn psy zapuścił swoje”. Pieśń należy do najbardziej znanych utworów Kochanowskiego. W XVI i XVII wieku powstało wiele jej przeróbek, a po łacinie trawestował ją m.in. Maciej Kazimierz Sarbiewski.

Treny Kochanowski napisał po śmierci młodszej córki Urszuli, która zmarła jako dwuipółletnie dziecko. Cykl dziewiętnastu trenów wydano w Krakowie w 1580 roku i wznowiono w 1583 i 1585 roku. Treny IX–XI tworzą w nim grupę utworów o kryzysie światopoglądowym. Poeta podważa w nich filozofię stoicką, którą wcześniej cenił, i pyta o sens wiary w sprawiedliwy porządek świata.

Znaczenie tytułu

Tytuł tej pozycji pochodzi z listy lektur i łączy utwory z dwóch zbiorów. Słowo „pieśń” oznaczało u Kochanowskiego utwór liryczny o regularnej budowie stroficznej, bliski antycznej odzie. Pieśni nie mają tytułów. Nazywa się je numerem i księgą albo pierwszymi słowami. Wyjątkiem jest Pieśń V z Ksiąg wtórych, której nagłówek Pieśń o spustoszeniu Podola od razu mówi, czego dotyczy utwór. Nazwa „tren” wywodzi się z greki (threnos) i oznacza utwór opłakujący zmarłego. Numery rzymskie trenów wskazują miejsce wiersza w cyklu.

W omawianych utworach powtarzają się słowa, które łączą pieśni i treny. W Pieśni IX z Ksiąg pierwszych Fortuna rządzi ludzkim losem, a człowiek ma się chronić we własnej cnocie. W Trenie XI ta sama cnota okazuje się „fraszką”. W Trenie IX Mądrość „wszytki rzeczy ludzkie” ma za fraszkę, a ojciec nie potrafi już patrzeć na swój ból z takim dystansem. Zestawienie pieśni i trenów pokazuje więc, jak renesansowy ideał spokoju zderza się z osobistym nieszczęściem.

Kompozycja, narracja, język

Pieśń IX z Ksiąg pierwszych ma dziesięć czterowersowych strof. Dwa krótkie wersy siedmiozgłoskowe otwierają każdą strofę, a dwa dłuższe, trzynastozgłoskowe, ją zamykają. Rymy są parzyste. Pieśń zaczyna się od pytania i rozkazu skierowanego do gospodarza, a potem przechodzi w rozważania z sentencjami, np. o tym, że Bóg śmieje się z nadmiernych trosk człowieka. Ostatnia myśl przechodzi przez granicę dwóch strof. Zdanie o wiatrach i towarach zaczyna się w dziewiątej strofie, a kończy w dziesiątej.

Pieśń o spustoszeniu Podola składa się z dwunastu strof pisanych jedenastozgłoskowcem, z rymami parzystymi. Mówiący zwraca się do „Polaka” i do „Cnego Lacha”, a potem mówi „my” i stawia siebie wśród winnych. Pieśń jest pełna wykrzyknień i pytań retorycznych. Tatarzy to „psy”, „zbójce” i „rozbójce wilcy”, porwane kobiety to „piękne łanie”, a bezbronna szlachta to stado bez pasterza. Kochanowski używa też gry słów („Skujmy talerze na talery”) i kończy pieśń przeróbką przysłowia o Polaku mądrym po szkodzie.

Treny IX, X i XI są napisane trzynastozgłoskowcem rymowanym parami. Nie dzielą się na strofy. Każdy ma inną formę wypowiedzi. Tren IX to apostrofa do Mądrości, czyli zwrot do pojęcia jak do osoby. Tren X to ciąg pytań do zmarłej córki, zakończony prośbą. Tren XI zaczyna się od cytatu z Brutusa, przechodzi w rozważanie o ludzkim losie, a kończy zwrotem do własnej żałości. W trenach pojawiają się dawne słowa, które dziś zmieniły znaczenie, np. „wdzięczny” znaczy tu „miły”, a „baczenie” to „rozsądek”.