Antygona
Siostra grzebie brata wbrew zakazowi króla i ginie za to w skalnej grocie. Najczystszy przykład tragizmu w literaturze europejskiej: obie racje są słuszne i obie prowadzą do katastrofy.
Sofokles, Antygona. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
„Antygona” to tragedia o jednym pogrzebie. Po bratobójczej walce o Teby nowy władca Kreon zarządza, że obrońca miasta Eteokles zostanie pochowany z czcią, a napastnik Polinejkes ma leżeć bez grobu, na pastwę psów i ptaków; kto go pogrzebie, zginie. Siostra obu, Antygona, uznaje ten zakaz za sprzeczny z prawem boskim i sypie bratu grób — sama, wbrew ostrzeżeniom siostry i całego miasta.
Sofokles nie ustawia po jednej stronie dobra, a po drugiej zła. Kreon broni państwa, które ledwie ocalało, i wie, że władza bez posłuchu jest fikcją. Antygona broni obowiązku wobec zmarłych i wobec bogów. Obie racje są prawdziwe i obie prowadzą do katastrofy — na tym polega tragizm, którego ta sztuka jest najczystszym przykładem w europejskiej literaturze.
Czas i miejsce akcji
Cała rzecz dzieje się przed dworem królewskim w Tebach, w ciągu jednego dnia, nazajutrz po odparciu wojsk argiwskich. Grecka tragedia zachowuje tu trzy jedności: miejsca, czasu i akcji. Nic nie rozgrywa się poza tym placem — bitwa, pogrzeb Polinejkesa, egzekucja w grocie i samobójstwa zostają opowiedziane przez strażnika i posłańców.
Mit sytuuje te wydarzenia w legendarnej przeszłości Teb, w dziejach przeklętego rodu Labdakidów: Antygona i Ismena są córkami Edypa, który nieświadomie zabił własnego ojca i poślubił matkę. Widz ateński znał tę historię, zanim przyszedł do teatru — napięcie nie bierze się więc z niewiedzy, lecz z obserwowania, jak bohaterowie idą ku temu, co nieuniknione.
Kluczowe wątki
Prawo boskie wobec prawa państwowego. Antygona powołuje się na „święte prawa boże, które są wieczne i trwają od wieku”, Kreon — na ukaz wydany dla dobra miasta. Sztuka nie rozstrzyga sporu argumentem, tylko skutkiem.
Dwie siostry. Ismena odmawia udziału w pogrzebie, bo jest kobietą i nie może walczyć z władzą. Gdy Antygona zostaje schwytana, chce z nią dzielić karę — i zostaje odepchnięta. Kontrast obu postaci pokazuje, ile kosztuje wybór.
Ojciec i syn. Hajmon, narzeczony Antygony, próbuje przekonać Kreona rozsądkiem, a nie buntem: powtarza mu, co mówi miasto. Ich rozmowa przeradza się w spór o naturę władzy i kończy zdaniem „marne to państwo, co li panu służy”.
Pycha i opamiętanie. Kreon ustępuje dopiero po groźbie Tyrezjasza — i za późno. Sofokles pokazuje mechanizm, w którym upór władcy zamienia rozsądną decyzję w katastrofę rodzinną.
Geneza utworu
Tragedia powstała w 442 lub 440 roku p.n.e. i została wystawiona podczas Wielkich Dionizjów około 441 roku. Jest to prawdopodobnie druga najstarsza z zachowanych sztuk Sofoklesa, po „Ajasie”.
Wbrew szkolnemu skrótowi „Antygona” nie jest częścią trylogii. Razem z „Królem Edypem” i „Edypem w Kolonos” tworzy grupę zwaną tragediami tebańskimi, ale każda z nich powstała w innym czasie i wchodziła w skład innego zestawu konkursowego. Kolejność pisania jest przy tym odwrotna do kolejności wydarzeń: fabularnie ostatnia „Antygona” została napisana jako pierwsza.
Starożytna tradycja głosiła, że to dzięki sukcesowi tej sztuki Ateńczycy wybrali Sofoklesa strategiem na wyprawę przeciw Samos w 441 roku. Dzisiejsi badacze uważają tę anegdotę za mało prawdopodobną, ale sam fakt sprawowania urzędu jest pewny.
Znaczenie tytułu
Tytuł wskazuje bohaterkę, która na scenie jest obecna krócej niż jej przeciwnik: Antygona znika w połowie utworu, a ostatnie sceny należą do Kreona. Od XIX wieku trwa więc spór, czyja to właściwie tragedia. Hegel widział w niej starcie dwóch równorzędnych racji, część współczesnych interpretatorów — dramat władcy, który przejrzał za późno.
Imię bohaterki bywa wywodzone z greckiego „anti-gone”, czyli „przeciw narodzeniu” lub „zamiast potomstwa” — Antygona rzeczywiście umiera, „ani zaznawszy słodyczy wesela, ni uczuć matki”. To odczytanie etymologiczne jest domysłem, ale dobrze pasuje do losu córki Edypa, która kończy ród zamiast go przedłużyć.
Kompozycja, narracja, język
Utwór ma budowę typową dla greckiej tragedii: prolog (rozmowa sióstr), parodos (wejście chóru tebańskich starców), pięć epejsodiów przedzielonych stasimonami, czyli pieśniami chóru, i eksodos — scenę końcową. Obowiązuje zasada decorum: o rzeczach wysokich mówi się stylem wysokim, a śmierć nie pokazuje się na scenie.
Chór nie jest tu ozdobą. Tebańscy starcy komentują, ostrzegają, czasem tchórzą, a w najsłynniejszej pieśni — „Siła jest dziwów, lecz nad wszystkie sięga dziwy człowieka potęga” — wygłaszają pochwałę ludzkiej pomysłowości, która zaraz potem zostaje skonfrontowana z jej granicami. To oni wypowiadają też ostatnie słowa utworu o rozumie jako najwyższym skarbie.
Tempo jest wyjątkowo szybkie. Sofokles prowadzi spory w stychomytiach — wymianach po jednym wersie — które brzmią jak seria ciosów; tak toczy się kłótnia Kreona z Antygoną, z Hajmonem i z Tyrezjaszem. Trzeci aktor, wprowadzony przez Sofoklesa do greckiego teatru, pozwala tu na sceny, w których trzy stanowiska ścierają się jednocześnie.
Bohaterowie — Antygona
O autorze
Sofokles (ok. 496 p.n.e.–406 p.n.e.)
Ateński tragik, który w trzydziestu konkursach nigdy nie spadł poniżej drugiego miejsca. Z ponad stu dwudziestu jego sztuk przetrwało siedem — wśród nich „Antygona”.
Twórczość — SofoklesCzęste pytania — Antygona
O czym jest „Antygona”?
O konflikcie między prawem boskim a państwowym. Po bratobójczej walce o Teby król Kreon zakazuje pogrzebania Polinejkesa. Jego siostra Antygona łamie ten zakaz, zostaje skazana na zamurowanie żywcem i odbiera sobie życie, pociągając za sobą śmierć narzeczonego i królowej.
Kiedy powstała „Antygona”?
W 442 lub 440 roku p.n.e.; premiera odbyła się podczas Wielkich Dionizjów około 441 roku p.n.e. To prawdopodobnie druga najstarsza z zachowanych sztuk Sofoklesa, po „Ajasie”.
Czy „Antygona” jest częścią trylogii?
Nie. Razem z „Królem Edypem” i „Edypem w Kolonos” tworzy grupę zwaną tragediami tebańskimi, ale każda powstała w innym czasie i wchodziła w skład innego zestawu konkursowego. Kolejność powstawania jest odwrotna do kolejności wydarzeń.
Dlaczego Kreon zakazał pogrzebu Polinejkesa?
Bo Polinejkes najechał własne miasto z obcym wojskiem, chcąc je spalić i wziąć rodaków w niewolę. Kreon uznał, że zdrajcy nie wolno czcić na równi z obrońcą, i ogłosił, że „nie ścierpi nigdy, by źli w nagrodzie wyprzedzili prawych”.
Dlaczego Ismena odmawia pomocy siostrze?
Uważa, że kobiety nie mają mocy walczyć z mężczyznami i władzą, a opór wobec silniejszych jest szaleństwem. Nie jest złą siostrą — po schwytaniu Antygony chce dzielić z nią karę, ale ta jej na to nie pozwala.
Na czym polega konflikt tragiczny w „Antygonie”?
Na tym, że każdy wybór jest zły. Antygona, grzebiąc brata, łamie prawo państwa; nie grzebiąc go, złamałaby prawo boskie. Kreon, ustępując, podważa własną władzę; trwając przy wyroku, zabija syna. Trzeciego wyjścia nie ma.
Czyja to właściwie tragedia — Antygony czy Kreona?
Spór trwa od XIX wieku. Antygona znika z akcji w połowie utworu, a cały finał należy do Kreona, który traci syna i żonę. Hegel widział w sztuce zderzenie dwóch równorzędnych racji; wielu współczesnych badaczy uważa Kreona za właściwego bohatera tragicznego.
Jaką rolę pełni chór?
Chór tebańskich starców komentuje wydarzenia, ostrzega i formułuje myśl ogólną. Przez większość utworu ostrożnie popiera władzę, dopiero po wróżbie Tyrezjasza staje po stronie ustępstwa. To on śpiewa pochwałę człowieka i wypowiada ostatnie słowa tragedii.
Co to jest hybris?
To po grecku zuchwałość, pycha przekraczająca granicę wyznaczoną człowiekowi przez bogów. W „Antygonie” dopuszcza się jej Kreon — odmawiając pogrzebu i oskarżając wieszcza o przekupstwo. Kara, czyli nemezis, dosięga go przez śmierć syna i żony.
Jak ginie Antygona?
Zamurowana żywcem w skalistym lochu, sama zadaje sobie śmierć — wiesza się na własnej muślinowej chuście. Znajduje ją tam Hajmon, a po nim Kreon, który przychodzi ją uwolnić o kilka chwil za późno.
Ile osób ginie w tragedii?
Troje w czasie akcji: Antygona, Hajmon i Eurydyka; wszyscy śmiercią samobójczą. Wcześniej, przed początkiem sztuki, zginęli w bratobójczym pojedynku Eteokles i Polinejkes. Kreon zostaje sam i prosi tylko o śmierć.
Jakie zasady kompozycyjne obowiązują w tej tragedii?
Trzy jedności — miejsca, czasu i akcji: całość rozgrywa się przed dworem w Tebach w ciągu jednego dnia i skupia na jednym wątku. Obowiązuje też zasada decorum i zakaz pokazywania śmierci na scenie, dlatego o zgonach opowiadają posłańcy.
Jak zbudowana jest grecka tragedia?
Z prologu, parodosu (wejścia chóru), kilku epejsodiów przedzielonych stasimonami, czyli pieśniami chóru, oraz eksodosu — sceny końcowej. „Antygona” ma pięć epejsodiów. Aktorzy grali w maskach, a role kobiece odtwarzali mężczyźni.
W jakim przekładzie czytać „Antygonę”?
Cytaty na tej stronie pochodzą z przekładu Kazimierza Morawskiego, dostępnego za darmo w Wolnych Lekturach i będącego w domenie publicznej. W szkole używa się też tłumaczeń Stefana Srebrnego i Antoniego Libery.