Szewcy

O książce

Szewcy. Naukowa sztuka ze „śpiewkami” w trzech aktach to ostatni dramat Stanisława Ignacego Witkiewicza, czyli Witkacego. Autor pisał go z przerwami od 1927 do 1934 roku, a pod tekstem postawił datę 6 marca 1934. Drukiem sztuka ukazała się dopiero po jego śmierci, w 1948 roku.

Bohaterami są szewcy: stary majster Sajetan Tempe i dwaj czeladnicy. Pracują dla bogaczy i nienawidzą swojej pracy. Odwiedzają ich prokurator Robert Scurvy i księżna Irina Wsiewołodowna Zbereźnicka-Podberezka, znudzona arystokratka, która prowokuje ich rozmowami o rewolucji. W sztuce następują po sobie trzy przewroty. Najpierw Scurvy z bojówką „Dziarskich Chłopców” zamyka szewców w więzieniu. Potem szewcy, pozbawieni pracy, wracają do niej w szale, porywają za sobą strażników i przejmują władzę. Na końcu władzę odbierają im technokraci: Hiper-Robociarz i dwaj towarzysze w angielskich garniturach.

To utwór trudny, pełen filozoficznych dygresji, przekleństw wymyślonych przez autora i żartów z polskiej literatury. Czyta się go jako groteskę polityczną i jako katastroficzną wizję przyszłości, w której zniknie jednostka. Sztuka należy do kanonu lektur liceum i technikum.

Czas i miejsce akcji

Witkacy nie podaje ani daty, ani nazwy kraju. Z aluzji wynika, że akcja dzieje się w kraju, który przypomina Polskę, w niedalekiej przyszłości, widzianej z perspektywy lat trzydziestych XX wieku. Postacie rozmawiają o faszyzmie, bolszewizmie, kryzysie, Wyspiańskim, Boyu-Żeleńskim i Chwistku. Miejsca akcji zmieniają się w każdym akcie:

• akt I: warsztat szewski ustawiony „jakby na górach wysokich”, z okrągłym okienkiem, kotarą i pniem wyschniętego drzewa, z widokiem na dolinę z miasteczkami; z daleka słychać samochody i syreny fabryczne;
• akt II: więzienie, a w nim „sala przymusowej bezrobotności”, przedzielona balaskami na część pustą i część z wyposażonym warsztatem; nad katedrą prokuratora wisi witraż „Błogosławieństwo pracy zarobkowej”;
• akt III: ta sama przestrzeń co w akcie I, ale bez okienka i kotary, z dywanem na podłodze i z nocnym krajobrazem w dole; dawny warsztat stał się siedzibą nowej władzy.

W rozmowach pojawiają się też miejsca spoza sceny: miasto w dolinie, hotel Savoy w Londynie, z którego radio nadaje tango, Ohio, gdzie bywał jeden z czeladników, Zatoka Meksykańska, skąd pochodzą przysmaki Scurvy’ego i kawiarnia „Italia”.

Kluczowe wątki

Nienawiść szewców. Sajetan i czeladnicy szyją buty dla ludzi, którymi gardzą. Marzą o rewolucji, o kobietach i dobrym życiu bogatych. Sajetan powtarza, że „nie będziemy gadać niepotrzebnych rzeczy”, i gada bez końca.

Scurvy i księżna. Prokurator kocha księżnę do obłędu, a ona z przyjemnością go dręczy. Flirtuje z szewcami, wykłada im o żonkilach i o tym, jak powinni się zorganizować. Scurvy przyznaje, że zazdrościł skazanemu na śmierć hrabiemu, który umierał jak prawdziwy arystokrata.

Pierwszy przewrót. Scurvy, ubrany w huzarski mundur, wraca z „Dziarskimi Chłopcami”. Ogłasza, że dostał przez telefon tekę ministra sprawiedliwości, i każe aresztować szewców oraz księżnę. Syn Sajetana, Józef Tempe, prowadzi bojówkarzy.

Więzienie bez pracy. Szewcy siedzą w sali przymusowego bezrobocia. Kara polega na tym, że nie wolno im pracować, choć tuż obok stoi warsztat. Sajetan prowadzi ze Scurvym długi spór o władzę, naród i rewolucję. W końcu szewcy rozwalają balaski i rzucają się do pracy jak w transie. Strażnicy i bojówkarze, którzy mieli ich powstrzymać, sami zaczynają szyć buty. Scurvy mówi, że jego gwardia się „uszewczyła”.

Władza szewców. W akcie III szewcy są u władzy, w kwiecistych piżamach i szlafrokach. Scurvy siedzi na łańcuchu w psiej skórze. Sajetan skarży się, że rewolucja nie przyniosła żadnej idei, tylko nudę. Przychodzą chłopi z chochołem z Wesela, ale Sajetan ich przegania. Czeladnicy uznają go za zbędnego i pierwszy z nich uderza go siekierą.

Rewolucja technokratów. Pojawia się Hiper-Robociarz. Oznajmia, że szewcy będą tylko władzą „dekoracyjną”, a naprawdę rządzić będą ludzie od „technicznego aparatu”. Scurvy umiera z pożądania, a na końcu wchodzą towarzysz X i towarzysz Abramowski. Rozmawiają spokojnie o polityce rolnej i przechodzą obojętnie nad leżącymi ciałami.

Geneza utworu

Witkacy pracował nad Szewcami przez siedem lat, w czasie, gdy w Europie umacniały się faszyzm i bolszewizm. Jako oficer armii rosyjskiej widział rewolucję 1917 roku w Piotrogrodzie. Od tamtej pory był przekonany, że cywilizacja zmierza do społeczeństwa zmechanizowanego, w którym ludzie przestaną przeżywać „uczucia metafizyczne”, a sztuka i filozofia zginą.

Sztuka jest też polemiką z polską tradycją. Witkacy odwołuje się do Wesela Wyspiańskiego (chochoł, „dziwka bosa”, Wernyhora), do Nie-Boskiej komedii Krasińskiego i do Promethidionu Norwida, którego pochwałę pracy szewcy przedrzeźniają. Kpi przy tym z literatów swoich czasów i z samego siebie: Scurvy wspomina „Witkacego, tego zakopiańskiego zagwazdrańca”.

Prapremiera odbyła się 12 października 1957 roku w Teatrze Wybrzeże w Sopocie, w okresie odwilży.

Znaczenie tytułu

Tytuł wskazuje bohatera zbiorowego. Szewcy to w utworze przedstawiciele rzemiosła, czyli pracy ręcznej, która ma jeszcze w sobie coś indywidualnego. Księżna mówi, że są jej bliżsi niż robotnicy zmechanizowanych fabryk. W akcie II praca szewska zamienia się w obsesję, a but w symbol: Sajetan woła „But jako abso-lut!”.

Podtytuł „naukowa sztuka ze »śpiewkami«” jest żartobliwy. Postacie co chwilę wygłaszają wykłady z filozofii, ekonomii i psychologii, a jednocześnie śpiewają kuplety jak w kabarecie. Tytuł kryje też ironię: szewcy nie wiedzą, jak rządzić, i władza szybko przechodzi w ręce kogoś innego.

Kompozycja, narracja, język

Szewcy mają trzy akty. Każdy kończy się przewrotem: w akcie I władzę bierze Scurvy, w akcie II wybucha rewolucja szewców, w akcie III rządy przejmują technokraci. Kompozycja ma też element klamry: przestrzeń aktu III przypomina akt I, a nowa władza okazuje się jeszcze bardziej bezosobowa niż poprzednia.

Utwór realizuje teorię Czystej Formy, którą Witkacy stworzył dla teatru. Nie chodzi w nim o prawdopodobieństwo życiowe. Postacie mówią didaskaliami („Żachnąłem się, zżymnąłem się”), zwracają się do publiczności, zmieniają się w zwierzęta. Nad sceną pojawiają się tablice z napisem „Nuda”. Didaskalia są długie, dowcipne i często komentują samą sztukę.

Język jest mieszaniną gwary, żargonu filozoficznego, słów obcych i wymyślnych przekleństw. Czeladnicy mówią raz językiem ulicy, raz terminami z Kretschmera i Leibniza. Witkacy tworzy neologizmy i parodiuje styl Wyspiańskiego, mesjanistów i kabaretu. Groteska łączy tu śmiech z grozą.