Kordian

O książce

Kordian to dramat romantyczny Juliusza Słowackiego, wydany anonimowo w Paryżu w 1834 roku. Na karcie tytułowej stoi podtytuł „Część pierwsza trylogii. Spisek koronacyjny”. Dalszych części autor nigdy nie napisał, więc utwór zamyka się na scenie egzekucji, której wyniku nie znamy.

Bohater to młody szlachcic, który najpierw nie wie, po co żyje, potem podróżuje po Europie i traci kolejne złudzenia, a w końcu znajduje cel: chce zabić cara, który właśnie koronował się w Warszawie na króla Polski. Spiskowcy odrzucają zamach, więc Kordian postanawia dokonać go sam. Zatrzymuje go własna wyobraźnia i strach. Mdleje u drzwi carskiej sypialni, trafia do szpitala wariatów, a potem przed pluton egzekucyjny.

Utwór jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum. Czyta się go w całości. Na maturze wraca w tematach o romantycznym bohaterze, o poświęceniu jednostki dla narodu i o sporze Słowackiego z Mickiewiczem.

Czas i miejsce akcji

Akcja obejmuje trzy odcinki czasu. „Przygotowanie” rozgrywa się w noc z 31 grudnia 1799 na 1 stycznia 1800 roku, na przełomie stuleci. Akt I rozgrywa się kilka lat przed aktem II; Kordian ma w nim piętnaście lat. Akt II opatrzono datą 1828, a akt III przypada na koronację Mikołaja I w Warszawie, która odbyła się w maju 1829 roku.

Miejsca akcji, w kolejności pojawiania się:

• „Przygotowanie”: chata czarnoksiężnika Twardowskiego w Karpatach, dziedziniec, skały i bukowe lasy;
• akt I: wiejski dwór, w którym wychowuje się Kordian (dziedziniec pod lipą, jesienny ogród z opuszczonym domem, pokój Laury);
• akt II: park św. Jakuba w Londynie, kredowa skała nad morzem w Dover, willa we Włoszech, droga publiczna, sala w Watykanie i szczyt Mont Blanc;
• akt III, Warszawa: plac przed Zamkiem Królewskim z kolumną Zygmunta, wnętrze katedry, podziemia z trumnami królów w kościele św. Jana, sale Zamku Królewskiego (sala koncertowa, gabinet z koroną, sala tronowa pod drzwiami carskiej sypialni), szpital wariatów, plac Saski, izba klasztorna zamieniona na więzienie, pokój w zamku i plac Marsowy.

Kluczowe wątki

Dojrzewanie bohatera. Piętnastoletni Kordian cierpi na „jaskółczy niepokój”: ma w sobie mnóstwo uczuć i żadnego celu. Nieszczęśliwa miłość do starszej Laury kończy się próbą samobójczą. W akcie II bohater konfrontuje marzenia z rzeczywistością. W Londynie wszystko jest na sprzedaż, we Włoszech miłość Wioletty okazuje się przywiązaniem do klejnotów, a w Watykanie papież odmawia błogosławieństwa dla ziemi, na której wymordowano bezbronnych.

Przemiana na Mont Blanc. Na szczycie Kordian znajduje ideę, na którą czekał: Polska ma się stać „Winkelriedem narodów”, czyli tak jak szwajcarski bohater przyjąć w siebie ostrza wrogów, by otworzyć drogę innym. Chmura znosi go do kraju.

Spisek koronacyjny. W podziemiach katedry spiskowcy spierają się o zamach na cara. Prezes powołuje się na sumienie i honor, Ksiądz na prawo boże, a Podchorąży porywa zebranych wizją wolnej Polski. W głosowaniu przeważają przeciwnicy zabójstwa. Podchorąży zrywa maskę: to Kordian, który tej nocy ma wartę w zamku.

Klęska w zamku. Drogę do carskiej sypialni zagradzają Kordianowi Strach i Imaginacja. Bohater widzi węże w arabeskach, trumny pod oknami i diabła, który wychodzi od cara. Pada nieprzytomny przed drzwiami.

Kara i niedokończony finał. Car podejrzewa, że zamachowca nasłał jego brat, i każe rozstrzelać Kordiana. Wielki książę Konstanty zmusza Kordiana do skoku konno przez piramidę bagnetów. Kordian przeżywa, ale sąd wojenny skazuje go na śmierć. Konstanty wymusza na carze ułaskawienie, adiutant pędzi z nim na plac Marsowy, a oficer w tej samej chwili podnosi rękę do komendy.

Geneza utworu

Słowacki napisał Kordiana w Genewie w 1833 roku, dwa lata po upadku powstania listopadowego. Rok wcześniej ukazała się w Paryżu III część Dziadów Mickiewicza. Dramat Słowackiego jest na nią odpowiedzią: zamiast Polski jako „Chrystusa narodów”, cierpiącej za innych i czekającej na zbawienie, proponuje Polskę jako Winkelrieda, który działa i ginie z własnego wyboru. Prolog odczytuje się zwykle jako polemikę z Mickiewiczem: pierwsza osoba prologu mówi słowami natchnionego proroka, druga z niej drwi, a trzecia zapowiada program autora.

Tło historyczne jest prawdziwe. Mikołaj I koronował się na króla Polski 24 maja 1829 roku w Sali Senatorskiej Zamku Królewskiego i przysiągł przestrzegać konstytucji. Słowacki przeniósł tę scenę do katedry. Wśród młodych oficerów i podchorążych, związanych między innymi ze spiskiem Piotra Wysockiego, powstał wtedy plan zamachu na cara, którego nie wykonano. Słowacki wprowadził do utworu realne postacie: cara, jego brata Konstantego i generała Kurutę. W scenie „Przygotowania” szatani warzą w kotle przyszłych przywódców powstania listopadowego. Badacze rozpoznają w nich między innymi Chłopickiego, Czartoryskiego, Skrzyneckiego, Niemcewicza, Lelewela i Krukowieckiego, rozpoznawalnych po atrybutach i aluzjach do biografii.

Dramat ukazał się bez nazwiska autora. Na scenę trafił dopiero 25 listopada 1899 roku, w krakowskim Teatrze Miejskim, w roku pięćdziesiątej rocznicy śmierci poety.

Znaczenie tytułu

Tytuł to imię bohatera. Najczęściej wywodzi się je od łacińskiego cor, cordis, czyli „serce”. Kordian jest człowiekiem serca: czuje mocno, marzy, zapala się do wielkich idei, ale brakuje mu siły, by przekuć uczucie w czyn. Słowacki pokazuje go jako typowego romantyka i zarazem poddaje ten typ krytyce.

Imię wraca w utworze tuż przed egzekucją: Kordian prosi Grzegorza, by nazwał nim wnuka, a zaraz potem próbuje to cofnąć, bo boi się, że imię przyniesie dziecku jego los. Podtytuł „Spisek koronacyjny” wskazuje historyczne wydarzenie, wokół którego zbudowany jest akt III.

Kompozycja, narracja, język

Kordian ma budowę otwartą, typową dla dramatu romantycznego. Składa się z „Przygotowania”, prologu i trzech aktów. Akt I dzieli się na trzy sceny, akt II to seria luźnych obrazów z podróży, a akt III liczy dziewięć scen i scenę ostatnią. Czas akcji obejmuje trzydzieści lat, miejsca zmieniają się od Karpat przez Londyn i Rzym po Warszawę. Utwór łamie zasadę trzech jedności.

Obok postaci realnych występują szatani, archanioł, chór aniołów, Chmura, Strach i Imaginacja. Sceny fantastyczne przeplatają się z obrazami obyczajowymi (tłum pod zamkiem, rozmowa z dozorcą w londyńskim parku) i z dramatem politycznym. Groteska pojawia się w scenie u papieża, gdzie papuga przerywa mu łacińskimi wtrąceniami, i w szpitalu wariatów.

Utwór jest pisany wierszem, głównie rymowanym trzynastozgłoskowcem, obok którego pojawia się jedenastozgłoskowiec. Przeważają rymy parzyste. „Przygotowanie” napisano ośmiozgłoskowcem, a bajkę Grzegorza o Janku krótszym wierszem. Najważniejsze partie to długie monologi: pod lipą w akcie I, na Mont Blanc i w podziemiach katedry. Liczne didaskalia opisują ruch sceniczny i nastrój miejsca, dzięki czemu dramat dobrze się czyta także poza sceną.