Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII

O książce

Ta pozycja listy lektur dla klas VII–VIII łączy trzy rodzaje utworów Jana Kochanowskiego. Są to wybrane fraszki, jedna wybrana pieśń i dwa treny, VII i VIII. Wszystkie należą do liryki i powstały w epoce renesansu. Podstawa programowa nie wskazuje konkretnych fraszek ani konkretnej pieśni, dlatego wybór na tej stronie jest wyborem redakcji. Objęliśmy nim utwory, które najczęściej pojawiają się w szkolnych podręcznikach.

Fraszki ukazały się w 1584 roku w Krakowie, w Drukarni Łazarzowej, w trzech księgach. Opracowujemy piętnaście z nich. Z Ksiąg pierwszych pochodzą Na swoje księgi, Do Mikołaja Firleja, dwie fraszki O żywocie ludzkim, Na nabożną, Raki, O doktorze Hiszpanie, Na starość i Do Hanny. Z Ksiąg wtórych pochodzi Na lipę, a z Ksiąg trzecich Do fraszek, Na zdrowie, Do gór i lasów, Człowiek boże igrzysko i Na dom w Czarnolesie. Kochanowski napisał kilka fraszek o tym samym tytule. Tytuły Na lipę i Do fraszek noszą po trzy utwory, a Do Hanny, Do Mikołaja Firleja i O żywocie ludzkim po dwa. Przy każdej omawianej fraszce podajemy więc księgę, a w razie potrzeby pierwsze słowa.

Wybraną pieśnią jest Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary, nazywana często hymnem. Kochanowski dołączył ją do poematu Zuzanna, wydanego na przełomie 1561 i 1562 roku. W 1586 roku ukazała się ponownie razem z tomem Pieśni księgi dwoje. Nauczyciel może wybrać inną pieśń. Najczęściej są to Pieśń XIX z Ksiąg wtórych, czyli pieśń o dobrej sławie („Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy”), wiosenna Pieśń II z Ksiąg pierwszych („Serce roście patrząc na te czasy”) albo Pieśń IX z Ksiąg wtórych („Nie porzucaj nadzieje”). Ich tekst znajdziesz na Wolnych Lekturach.

Treny VII i VIII opracowujemy tu w pełni, ustęp po ustępie. Należą jednak do cyklu dziewiętnastu trenów, które Kochanowski napisał po śmierci córki Urszuli. Ich sens widać najlepiej na tle całości. Streszczenie wszystkich trenów, postacie i cytaty znajdziesz na stronie Treny – opracowanie całego cyklu.

Cytaty pochodzą z Wolnych Lektur. Fraszki są tam opracowane na podstawie pierwszego tomu Dzieł polskich Kochanowskiego (Państwowy Instytut Wydawniczy), pieśń na podstawie tomu Fragmenta albo pozostałe pisma (Kraków 1590), a treny na podstawie drugiego wydania z 1583 roku. Dlatego pisownia nie jest jednolita. We fraszkach zostały dawne słowa, np. „wszytko”, „ślachetne”, „zawżdy”. W pieśni i trenach widać też starą ortografię, np. „sie”, „namilszej”, „cory”.

Czas i miejsce akcji

Liryka nie ma akcji w zwykłym sensie, więc mówimy tu o czasie powstania utworów i o miejscach, które pojawiają się w tekstach. Kochanowski pisał fraszki przez około dwadzieścia lat. Większość powstała w okresie dworskim, w latach 1559–1574, a reszta w Czarnolesie, gdzie poeta osiadł na stałe około 1574 roku. Pieśń Czego chcesz od nas, Panie jest utworem wczesnym, wydanym około 1562 roku. Treny powstały po śmierci Urszulki w 1579 roku i ukazały się w 1580 roku.

Miejsca przywołane w omawianych utworach:

• dom w Czarnolesie, który poeta nazywa ojczystym gniazdem i przeciwstawia marmurowym pałacom (Na dom w Czarnolesie);
• cień lipy, do którego wieją chłodne wiatry z pola, gdzie śpiewają słowiki i szpaki (Na lipę), oraz sad Hesperyd z porównania, którym lipa się chlubi;
• pańskie stoły, na które trafia miód z kwiatów lipy (Na lipę);
• wysokie góry i lasy, przy których poeta wspomina młodość (Do gór i lasów);
• morze, Francja, Niemcy i Włochy oraz lochy Sybilli, które poeta odwiedził w młodości (Do gór i lasów);
• pański pałac i kapituła, gdzie mówiący bywał jako dworzanin i jako duchowny (Do gór i lasów);
• ubogi dom, który poeta ofiarowuje zdrowiu (Na zdrowie);
• izba doktora, do której towarzysze wchodzą przez wyważone drzwi, i wieczerza, na którą doktor nie chciał przyjść (O doktorze Hiszpanie);
• niebo, z którego Wieczna Myśl przygląda się ludziom (O żywocie ludzkim, „Wieczna Myśli…”);
• Labirynt z mitu o Minotaurze, do którego poeta porównuje swoje fraszki (Do fraszek);
• cały stworzony świat w pieśni, czyli kościół, otchłanie, morze zamknięte w brzegach, ziemia okryta ziołami, niebo z gwiazdami, rzeki i pola zboża, a na końcu „niska ziemia”, na której żyją ludzie;
• dom rodzinny poety, w którym po śmierci córki zostały „pustki” i puste kąciki (Tren VIII);
• łóżnica, do której matka miała kiedyś doprowadzić córkę, i skrzynka, czyli trumna (Tren VII).

Kluczowe wątki

Poeta o swoich fraszkach. W kilku utworach Kochanowski mówi o własnej twórczości. Jego karty zbierają „śmiechy” i „żarty”, a nie opowieści o bohaterach. Prosi Mikołaja Firleja o wyrozumiałość dla swobodnych rymów. W Do fraszek nazywa je skrytką swoich tajemnic i ostrzega, że kto zechce je rozszyfrować, zgubi się jak w Labiryncie.

Ludzki los. Dwie fraszki O żywocie ludzkim i Człowiek boże igrzysko pokazują człowieka jako lalkę albo zabawkę w rękach wyższej siły. Wszystko, co ludzie myślą i robią, jest fraszką. Uroda, pieniądze i sława przemijają jak trawa. Bóg patrzy na ludzką krzątaninę jak na zabawę, a pyszny człowiek sądzi, że świat stworzono dla niego.

Szczęście w domu i umiar. W Na dom w Czarnolesie poeta prosi Boga o zdrowie, czyste sumienie, życzliwość ludzi i spokojną starość. Nie chce pałaców. Na zdrowie chwali zdrowie jako największy skarb. Mówiąca lipa zaprasza gościa do cienia i obiecuje mu odpoczynek i sen.

Żart i obyczaj. Wiele fraszek to krótkie, dowcipne scenki. Uczony doktor z Hiszpanii zostaje upity przez kompanów, którzy wyważają mu drzwi. Dewotka bardzo często się spowiada, choć twierdzi, że nie grzeszy. Wszyscy pragną starości, a kiedy przyjdzie, narzekają. Raki czytane od końca zmieniają pochwałę kobiet w przestrogę.

Wdzięczność wobec Stwórcy. Pieśń Czego chcesz od nas, Panie przedstawia Boga jako budowniczego i artystę, który wyhaftował niebo gwiazdami i nałożył morzu granice. Człowiek może mu się odwdzięczyć tylko wdzięcznym sercem. Świat w pieśni jest uporządkowany i piękny, a pory roku wypełniają wolę Boga.

Żałoba ojca. Tren VII i Tren VIII mówią o śmierci Urszulki przez rzeczy i miejsca codzienne. Ojciec patrzy na sukienki i wstążki, których córka już nie włoży, i na dom, który ucichł. Jedna mała dziewczynka wypełniała go tak, że po jej śmierci jest pusto, choć wszyscy domownicy zostali.

Geneza utworu

Jan Kochanowski pisał fraszki przez większą część dorosłego życia, najpierw na dworach magnatów, biskupów i króla, a potem w Czarnolesie. Wieś tę otrzymał w podziale majątku po rodzicach w 1559 roku, a zamieszkał w niej na stałe około 1574 roku. Fraszki nie są datowane. Wiele z nich zawiera jednak nazwiska, anegdoty i aluzje, które pozwalają odgadnąć czas powstania. O doktorze Hiszpanie opowiada o Piotrze Roizjuszu, hiszpańskim prawniku i poecie, który był profesorem Akademii Krakowskiej i doradcą króla Zygmunta Augusta. Fraszka Do gór i lasów streszcza żartobliwie biografię poety. Kochanowski studiował w Krakowie i Padwie, przebywał w Królewcu, zwiedził Francję, był sekretarzem królewskim, a w latach 1564–1574 prepozytem kapituły poznańskiej, choć nie miał święceń kapłańskich.

Zbiór Fraszek ukazał się w 1584 roku, w ostatnim roku życia autora, w krakowskiej Drukarni Łazarzowej. Wydanie przygotował sam poeta. Kochanowski jest twórcą polskiej nazwy „fraszka”. Pochodzi ona od włoskiego słowa frasca, które oznacza gałązkę, drobiazg, błahostkę. Poeta przeniósł do polszczyzny gatunek bliski antycznemu epigramatowi. Około pięćdziesięciu jego fraszek wywodzi się z Antologii greckiej, czyli zbioru dawnych epigramatów greckich.

Pieśń Czego chcesz od nas, Panie ukazała się po raz pierwszy jako dodatek do poematu Zuzanna, wydanego przez Macieja Wirzbiętę pod koniec 1561 albo na początku 1562 roku. Należy więc do wczesnych utworów poety. W 1586 roku, już po jego śmierci, wydrukowano ją razem z Pieśniami księgami dwojgiem. Treny powstały po śmierci niespełna trzyletniej córki poety, Urszuli, która zmarła w 1579 roku. Cykl wydano w Krakowie w 1580 roku.

Znaczenie tytułu

Tytuł tej pozycji nie pochodzi od Kochanowskiego. To nazwa z listy lektur, która łączy utwory z trzech zbiorów. Słowo „fraszka” znaczyło dla poety drobiazg, rzecz niepoważną. W samych fraszkach pojawia się w różnych odcieniach. W Do fraszek są one „nieprzepłacone” i „wdzięczne”, czyli bezcenne. W O żywocie ludzkim fraszką jest całe ludzkie życie. W Trenie XI to samo słowo służy do powiedzenia, że cnota nic nie jest warta.

Tytuły pojedynczych fraszek mówią, do kogo albo o czym jest utwór. Są wśród nich tytuły z „do” (Do Hanny, Do gór i lasów), z „na” (Na lipę, Na zdrowie) i z „o” (O doktorze Hiszpanie). Pieśń nie ma osobnego tytułu i nazywa się ją pierwszym wersem. Tytuły trenów, czyli numery rzymskie, wskazują miejsce wiersza w cyklu. Słowo „tren” pochodzi od greckiego threnos, które oznacza lament, pieśń żałobną.

Kompozycja, narracja, język

Fraszki są krótkie. Omawiane tu utwory mają od dwóch do dwudziestu czterech wersów. Zwykle kończą się puentą, czyli zaskakującym, dowcipnym albo dającym do myślenia zakończeniem. Dobrym przykładem jest Na nabożną, która ma tylko dwa wersy i jedno pytanie. Kochanowski stosuje różne miary wiersza. Na lipę napisał trzynastozgłoskowcem, O doktorze Hiszpanie jedenastozgłoskowcem, a Na zdrowie krótkim pięciozgłoskowcem, który brzmi jak przyśpiewka. Rymy są najczęściej parzyste. Raki to wiersz, który czytany od końca każdego wersu daje znaczenie przeciwne. W O doktorze Hiszpanie jest dialog, w Na lipę mówi drzewo, a w kilku fraszkach poeta zwraca się wprost do Boga, przyjaciela albo ukochanej.

Pieśń Czego chcesz od nas, Panie ma w wydaniu Wolnych Lektur czternaście dwuwersowych strof pisanych trzynastozgłoskowcem. Otwiera ją pytanie retoryczne, a zamyka prośba o opiekę. Środek pieśni to wyliczenie dzieł Boga. Kochanowski powtarza zwroty „Tyś” i „Tobie k woli”, a pory roku przedstawia jako osoby. Wiosna rodzi kwiaty, Lato chodzi w wieńcu z kłosów, Jesień daje wino, a Zima przychodzi „do gotowego”. Taki zabieg nazywa się personifikacją.

Treny VII i VIII to liryka bezpośrednia, w której mówi sam ojciec. W Trenie VII wersy trzynastozgłoskowe przeplatają się z krótkimi, siedmiozgłoskowymi, co przypomina łkanie. Ojciec zwraca się do ubranek córki, a zdrobnienia „członeczki”, „giezłeczko”, „bryłeczka” podkreślają, jak mała była dziewczynka. Tren VIII jest pisany trzynastozgłoskowcem i zbudowany na kontraście dawnego gwaru i obecnej ciszy. Ojciec mówi w nim wprost do Orszuli.