Stworzenie świata i człowieka oraz wybrane przypowieści ewangeliczne, w tym o talentach i o miłosiernym Samarytaninie

O książce

Ta pozycja nie jest jedną książką, tylko wyborem tekstów z Biblii. Podstawa programowa dla klas IV–VI wymienia stworzenie świata i człowieka oraz wybrane przypowieści ewangeliczne, w tym o talentach i o miłosiernym Samarytaninie. Teksty pochodzą z dwóch części Pisma Świętego. Opis stworzenia otwiera Księgę Rodzaju, pierwszą księgę Starego Testamentu. Przypowieści opowiada Jezus w Ewangeliach według świętego Mateusza i według świętego Łukasza, czyli w Nowym Testamencie.

Opracowaliśmy szczegółowo trzy teksty wymienione w nazwie lektury. Pierwszy to dwa opisy stworzenia z Księgi Rodzaju, czyli siedem dni stworzenia (Rdz 1,1–2,3) i opowieść o Raju, Adamie i Ewie (Rdz 2,4–25). Krótko streszczamy też rozdział trzeci, w którym pierwsi ludzie łamią Boży zakaz i zostają wygnani z Raju, bo bez niego trudno zrozumieć dalsze losy bohaterów. Drugi tekst to przypowieść o talentach (Mt 25,14–30), a trzeci przypowieść o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,25–37).

Podstawa programowa nie mówi, które jeszcze przypowieści należy przeczytać. Dlatego dodaliśmy krócej trzy, które najczęściej pojawiają się w podręcznikach. Są to przypowieści o synu marnotrawnym (Łk 15,11–32), o zagubionej owcy (Łk 15,4–7) i o siewcy (Mt 13,1–23 oraz Łk 8,4–15). Jeśli nauczyciel wybrał inne przypowieści, trzeba przeczytać je osobno.

Przy każdym fragmencie podajemy skrót księgi, numer rozdziału i wersetu, na przykład Rdz 1,27 albo Łk 10,33. Rdz oznacza Księgę Rodzaju, Mt Ewangelię według świętego Mateusza, a Łk Ewangelię według świętego Łukasza. Pierwsza liczba to rozdział, druga to werset, czyli krótki, ponumerowany fragment tekstu.

W szkole czyta się zwykle Biblię Tysiąclecia. To przekład z języków oryginalnych, wydany po raz pierwszy w 1965 roku, przyjęty w Kościele katolickim w Polsce jako tekst liturgiczny. Jest on chroniony prawem autorskim, więc go nie cytujemy. Wszystkie cytaty pochodzą z przekładu księdza Jakuba Wujka, jezuity, który przetłumaczył Biblię z łaciny. Całość ukazała się w 1599 roku, dwa lata po śmierci tłumacza. Korzystamy z wydania Brytyjskiego i Zagranicznego Towarzystwa Biblijnego (Warszawa 1923), udostępnionego w Wikiźródłach jako tekst z domeny publicznej. Cytaty zachowują pisownię tego wydania, na przykład „téż”, „jéj”, „ziemie” zamiast „ziemi”.

Brzmienie tekstu w szkolnym wydaniu jest więc inne niż w naszych cytatach. U Wujka Ewa nazywa się Hewa, a w chwili stworzenia Adam nadaje jej miano Mężyna, bo została wzięta z męża. Ogród Eden to Raj rozkoszy, a rzeki Piszon i Gichon to Phison i Gehon. Uczony w Prawie to biegły w zakonie, lewita to Lewit, Samarytanin to Samarytan, a Jerozolima to Jeruzalem. W opracowaniu używamy form dzisiejszych, a dawne podajemy tylko w cytatach i objaśnieniach.

Czas i miejsce akcji

Stworzenie świata i człowieka. Opowieść zaczyna się „na początku”, zanim istniało cokolwiek poza Bogiem. Pierwszy opis dzieli stworzenie na sześć dni pracy i siódmy dzień odpoczynku. Każdy dzień kończą słowa o wieczorze i poranku. Drugi opis przenosi nas do Raju, ogrodu, który Bóg zasadził dla człowieka. Tekst wymienia rzekę wypływającą z Raju i cztery rzeki, na które się dzieli. Dwie z nich, Tygrys i Eufrat, płyną przez Mezopotamię, ale położenia samego ogrodu nie da się ustalić.

Przypowieści. Jezus opowiada je w czasie swojej działalności w Galilei i Judei, w I wieku naszej ery. Przypowieść o talentach należy do jego ostatnich mów przed męką, w których mówi o końcu świata i sądzie (Mt 24–25). Przypowieść o Samarytaninie pada w czasie wędrówki Jezusa z uczniami, gdy pewien uczony w Prawie wystawia Jezusa na próbę (Łk 10,25). Same przypowieści dzieją się w nieokreślonym czasie, ale w świecie dobrze znanym słuchaczom, z panami i sługami, drogami, gospodami, polami i stadami.

Miejsca, które pojawiają się w omawianych tekstach:

• bezładna ziemia i wody okryte ciemnością, nad którymi unosi się Duch Boży (Rdz 1,2),
• sklepienie nieba, które Wujek nazywa utwierdzeniem, oddzielające wody nad nim od wód pod nim (Rdz 1,6–8),
• ląd i morze, nazwane przez Boga Ziemią i Morzem (Rdz 1,9–10),
• niebo z dwoma wielkimi światłami i gwiazdami (Rdz 1,14–18),
• Raj, czyli ogród Eden, z drzewem życia i drzewem poznania dobra i zła pośrodku (Rdz 2,8–9),
• rzeka wypływająca z Raju i jej cztery odnogi, czyli Piszon, Gichon, Tygrys i Eufrat (Rdz 2,10–14),
• ziemia Chawila, u Wujka Hewilath, gdzie jest najlepsze złoto, bdellium i onyks (Rdz 2,11–12),
• kraj Kusz, który Wujek nazywa ziemią Murzyńską, oraz kraj Asyryjczyków (Rdz 2,13–14),
• wejście do Raju, którego po wygnaniu ludzi strzegą cherubini z płomienistym mieczem (Rdz 3,24),
• dom pana, który wyjeżdża i powierza majątek sługom (Mt 25,14–15),
• ziemia, w której trzeci sługa zakopuje talent (Mt 25,18 i 25),
• ciemności zewnętrzne, do których pan każe wrzucić nieużytecznego sługę (Mt 25,30),
• Jerozolima i Jerycho oraz droga prowadząca w dół z jednego miasta do drugiego, na której zbójcy napadają podróżnego (Łk 10,30),
• gospoda, do której Samarytanin zawozi rannego (Łk 10,34–35),
• dom ojca, daleka kraina i wieś, w której młodszy syn pasie świnie, oraz pole starszego syna (Łk 15,13–25),
• pustkowie, na którym pasterz zostawia dziewięćdziesiąt dziewięć owiec (Łk 15,4),
• brzeg morza i łódź, z której Jezus mówi do tłumu, oraz pole z drogą, skałą, cierniami i dobrą ziemią z przypowieści o siewcy (Mt 13,1–8).

Kluczowe wątki

Siedem dni stworzenia (Rdz 1,1–2,3). Bóg stwarza świat słowem. Mówi „niech się stanie” i to, co powiedział, zaczyna istnieć. Pierwszego dnia powstaje światło, drugiego sklepienie nieba, trzeciego ląd, morze i rośliny, czwartego słońce, księżyc i gwiazdy. Piątego dnia Bóg stwarza ryby i ptaki, a szóstego zwierzęta lądowe i człowieka, mężczyznę i kobietę, na swój obraz. Po kolejnych dziełach widzi, że są dobre, a na końcu, że wszystko jest bardzo dobre. Siódmego dnia odpoczywa i błogosławi ten dzień.

Adam i Ewa w Raju (Rdz 2,4–25). Drugi opis zaczyna się od człowieka. Bóg lepi go z prochu ziemi i tchnie w niego tchnienie życia. Umieszcza go w ogrodzie, by go uprawiał i strzegł, i zakazuje mu jeść owoców z drzewa poznania dobra i zła. Widzi, że człowiekowi źle być samemu. Przyprowadza mu zwierzęta, którym Adam nadaje imiona, ale wśród nich nie ma dla niego towarzysza. Wtedy Bóg pogrąża go we śnie i z jego żebra buduje kobietę. Adam wita ją z radością.

Pomnażanie powierzonych darów (Mt 25,14–30). Pan wyjeżdża i rozdziela majątek między trzech sług według ich zdolności. Dwaj pierwsi pomnażają pieniądze i zyskują drugie tyle, a pan po powrocie chwali ich i powierza im więcej. Trzeci ze strachu zakopuje swój talent w ziemi i oddaje go nietknięty. Pan nazywa go złym i gnuśnym sługą, odbiera mu talent i każe go wyrzucić.

Kim jest bliźni (Łk 10,25–37). Uczony w Prawie pyta Jezusa, co ma robić, by osiągnąć życie wieczne, a potem, kto jest jego bliźnim. Jezus odpowiada opowieścią o człowieku pobitym przez zbójców. Kapłan i lewita mijają rannego, a pomaga mu dopiero Samarytanin, obcy, z którym Żydzi nie utrzymywali dobrych stosunków. Na koniec Jezus odwraca pytanie. Nie chodzi o to, kogo uznać za bliźniego, tylko o to, by samemu stać się bliźnim dla potrzebującego.

Miłosierdzie wobec zagubionych (Łk 15). Pasterz szuka jednej zagubionej owcy, a ojciec wypatruje syna, który roztrwonił majątek, i przyjmuje go z radością. W obu przypowieściach odnalezienie zgubionego staje się powodem do świętowania. Starszy syn ma o to żal do ojca, a ojciec tłumaczy mu, że trzeba się cieszyć, bo jego brat odnalazł się żywy.

Słowo, które trafia na różną glebę (Mt 13 i Łk 8). Siewca rozsiewa ziarno, które pada na drogę, na skałę, między ciernie i na dobrą ziemię. Plon wydaje tylko to, które trafiło na dobrą glebę. Jezus sam wyjaśnia uczniom, że ziarno oznacza słowo Boże, a rodzaje gleby to różni ludzie, którzy go słuchają.

Geneza utworu

Księga Rodzaju. Tradycja żydowska i chrześcijańska przypisywała spisanie Księgi Rodzaju Mojżeszowi, dlatego nazywa się ją też Pierwszą Księgą Mojżeszową. Wielu współczesnych biblistów uważa, że księga powstała z połączenia kilku dawnych tradycji i kształtowała się między IX a V wiekiem przed naszą erą. Pierwszy opis stworzenia (Rdz 1,1–2,4a) łączy się z tak zwaną tradycją kapłańską, a drugi (od Rdz 2,4b) z tradycją jahwistyczną. Stąd dwa różne opisy tego samego wydarzenia, umieszczone jeden po drugim. Księga powstała po hebrajsku. Jej grecka nazwa Genesis znaczy „początek”, „pochodzenie”.

Według biblistów opowieści z pierwszych rozdziałów nie są relacją naukową. Mają odpowiedzieć na pytania o początek świata, ludzi i zła. Badacze zauważają, że ich autorzy znali mity starożytnej Mezopotamii, ale opracowali ten materiał po swojemu. W Biblii świat nie powstaje z walki bogów, lecz z woli jednego Boga, który stwarza słowem.

Ewangelie według Mateusza i Łukasza. Przypowieści przekazali ewangeliści. Tradycja przypisuje pierwszą Ewangelię apostołowi Mateuszowi, dawnemu poborcy podatków, a trzecią Łukaszowi, lekarzowi i towarzyszowi świętego Pawła. Ewangelię Mateusza zwykle datuje się na czas po 70 roku, a Ewangelię Łukasza najczęściej na lata 80–90 naszej ery. Obie zachowały się w języku greckim. Przypowieść o talentach zna tylko Mateusz, choć Łukasz podaje podobną przypowieść o minach (Łk 19,12–27). Przypowieści o Samarytaninie, o synu marnotrawnym i o drachmie zapisał tylko Łukasz.

Przekład Wujka. Jakub Wujek (1541–1597) pracował nad przekładem w latach 1584–1595. Tłumaczył z łacińskiej Wulgaty, ale korzystał też z tekstów greckich i hebrajskich. Nowy Testament wyszedł w 1593 roku, a cała Biblia w 1599 roku, po rewizji dokonanej przez komisję jezuitów. Przez blisko 370 lat był to podstawowy polski przekład katolicki. Zastąpiła go dopiero Biblia Tysiąclecia z 1965 roku.

Znaczenie tytułu

Nazwa lektury pochodzi z podstawy programowej i opisuje zakres tekstów, a nie tytuł jednego dzieła. „Stworzenie świata i człowieka” to treść pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju. Sama nazwa księgi nawiązuje do początku. Po hebrajsku nazywa się ona od pierwszego słowa „Bereszit”, czyli „Na początku”. Polska nazwa „Rodzaju” pochodzi od dawnego znaczenia słowa „rodzaj”, czyli ród, pochodzenie.

Przypowieść to krótka opowieść, której postacie i zdarzenia ilustrują ogólną prawdę moralną albo religijną. Fabuła jest w niej uproszczona, a postacie nie mają imion. Słuchacz musi odczytać ukryte znaczenie, czyli zrozumieć, co oznacza pan, sługa, ziarno albo zagubiona owca. U Wujka przypowieść nazywa się często „podobieństwem”, bo Jezus mówi, do czego „podobne jest królestwo niebieskie”.

Nazwy przypowieści nie pochodzą od Jezusa. Nadała je tradycja, zwykle od głównej postaci albo przedmiotu. Talent był w starożytności największą jednostką wagi i pieniądza, równą sześćdziesięciu minom. Odpowiadał kilkudziesięciu kilogramom srebra, więc nawet jeden talent był ogromną sumą. Słowo „miłosierny” w nazwie drugiej przypowieści nawiązuje do tego, że Samarytanin „miłosierdziem wzruszony jest” (Łk 10,33), a uczony w Prawie mówi o nim, że „uczynił miłosierdzie” (Łk 10,37).

Kompozycja, narracja, język

Opisy stworzenia. Pierwszy opis ma budowę uporządkowaną jak kalendarz. Każdy dzień zaczyna się od słów Boga, u Wujka zwykle „I rzekł Bóg”, a kończy formułą o wieczorze i poranku z numerem dnia. Powtarza się też zdanie, że Bóg widział, iż to, co uczynił, było dobre. Dzieła trzech pierwszych dni tworzą przestrzeń, czyli światło, niebo z wodami i ląd. Dzieła kolejnych trzech dni ją wypełniają, czyli światła na niebie, ryby i ptaki oraz zwierzęta i człowiek. Szczytem jest stworzenie człowieka, a ostatnim akordem siódmy dzień odpoczynku. Stwórca nazywa się tu po prostu Bogiem.

Drugi opis jest opowieścią z bohaterem. Bóg, którego tekst odtąd nazywa Panem Bogiem, działa jak ogrodnik i rzemieślnik. Lepi człowieka z prochu, sadzi ogród, wyjmuje żebro i buduje z niego kobietę. Kolejność stworzenia jest tu inna niż w pierwszym opisie, bo człowiek powstaje przed roślinami i zwierzętami. Badacze tłumaczą to tym, że oba opisy pochodzą z różnych tradycji. Pierwszy pokazuje cały świat, drugi skupia się na człowieku i jego relacji z Bogiem i z drugim człowiekiem.

Przypowieści. Narratorem przypowieści jest Jezus, a o okolicznościach, w jakich je opowiada, mówi ewangelista. Każda przypowieść ma krótką fabułę z jednym zwrotem akcji i prostymi postaciami bez imion. Częste są liczby i powtórzenia, jak pięć, dwa i jeden talent czy trzej przechodnie na drodze. Pierwsze dwa elementy są do siebie podobne, a trzeci wyłamuje się ze wzoru. Na nim skupia się uwaga słuchacza. Pan chwali obu pierwszych sług tymi samymi słowami, kapłan i lewita zachowują się tak samo, a dopiero Samarytanin postępuje inaczej. Przypowieść o Samarytaninie ma ramę w postaci rozmowy. Kończy się pytaniem, na które słuchacz musi odpowiedzieć sam.

Język przekładu Wujka. Wujek pisał polszczyzną XVI wieku, prostą, ale podniosłą. Spotykamy tu dawne słowa i formy. Sklepienie nieba to u niego „utwierdzenie”, kobieta to „białagłowa”, proch ziemi to „muł ziemie”, a Prawo to „zakon”. Uczony nazywa się „biegłym”, zdolność to „przemożenie”, leniwy to „gnuśny”, a z zyskiem to „z lichwą”. Zwierzę juczne Samarytanina to „bydlę”, a denary z oryginału greckiego to „grosze”.
Wujek tłumaczył z łaciny, dlatego czasem brzmi inaczej niż przekłady z hebrajskiego. Ogród Eden nazywa „Rajem rozkoszy”, a słowa Adama o kobiecie oddaje grą słów „mąż” i „Mężyna”, która naśladuje łacińskie vir i virago.