Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa

O książce

Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa to powieść fantasy Clive’a Staplesa Lewisa, wydana w 1950 roku z ilustracjami Pauline Baynes. Jest pierwszą opublikowaną i najbardziej znaną częścią siedmiotomowego cyklu o Narnii — choć w wewnętrznej chronologii tego świata stoi dopiero na drugim miejscu, po Siostrzeńcu czarodzieja. Magazyn „Time” umieścił ją na liście stu najlepszych powieści anglojęzycznych XX wieku.

Bohaterami jest czworo rodzeństwa Pevensie — Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja — ewakuowanych z bombardowanego Londynu na wieś, do domu starego profesora. W jednym z pustych pokojów stoi szafa, a w szafie zaczyna się zaśnieżony las. To Narnia, kraina rządzona przez Białą Czarownicę, w której od stu lat trwa zima i nigdy nie ma świąt.

Powieść ma dwa dna. Na pierwszym poziomie jest opowieścią przygodową o czworgu dzieci, które obalają tyranię i zostają królami. Na drugim — czytelną alegorią chrześcijańską: lew Aslan oddaje życie za zdrajcę, umiera na kamiennym ołtarzu i wraca do życia. Lewis, wykładowca literatury i jeden z najbardziej znanych apologetów chrześcijaństwa swojego pokolenia, nie ukrywał tego drugiego planu, ale też nie kazał go czytelnikowi widzieć.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji

Akcja zaczyna się około 1940 roku w Anglii, w czasie II wojny światowej, gdy dzieci są ewakuowane z Londynu przed niemieckimi bombardowaniami. Najważniejszy jest jednak sposób, w jaki powieść traktuje czas w Narnii: biegnie on zupełnie inaczej. Łucja spędza w zaśnieżonym lesie kilka godzin, a po powrocie okazuje się, że w domu profesora minęło kilka sekund. Na końcu rodzeństwo panuje w Narnii przez wiele lat i dorasta — a wraca do Anglii w tej samej chwili, w której wyszło, znów jako dzieci.

Anglia

• Dom profesora Kirke’a — wielki, stary dom na wsi, z korytarzami, mnóstwem pokoi i gospodynią, panią Macready. Punkt wyjścia i punkt powrotu.
• Pusty pokój z szafą — miejsce przejścia. Szafa jest zwyczajna, pełna futer i naftaliny; niezwyczajne jest to, że nie ma tylnej ściany.

Narnia

• Latarnia w lesie — pierwsze, co Łucja widzi po drugiej stronie: żeliwna latarnia stojąca pośrodku zaśnieżonego lasu, bez ulicy i bez miasta.
• Jaskinia fauna Tumnusa — przytulne mieszkanie z herbatą, grzankami i półką książek, w którym Łucja dowiaduje się, czym jest Narnia.
• Zamek Białej Czarownicy — lodowa siedziba, a na jej dziedzińcu kamienne posągi: mieszkańcy Narnii zamienieni w kamień.
• Tama bobrów — dom państwa Bobrów, gdzie dzieci słyszą po raz pierwszy o Aslanie i o przepowiedni.
• Kamienny Stół — dawny ołtarz na wzgórzu, miejsce ofiary Aslana i jego powrotu do życia.
• Ker-Paravel — zamek nad morzem z czterema tronami, na których zasiada rodzeństwo.

Kluczowe wątki

Odkrycie Narnii. Wątek otwierający: Łucja znajduje przejście, a rodzeństwo jej nie wierzy. Zanim zacznie się przygoda, musi się rozstrzygnąć kwestia zaufania.

Zdrada Edmunda. Chłopiec skuszony słodyczami i obietnicą władzy przechodzi na stronę Białej Czarownicy i zdradza rodzeństwo. To wokół jego winy obraca się cała druga połowa książki.

Wieczna zima. Biała Czarownica trzyma Narnię w stanie, w którym zawsze jest zima, a nigdy nie ma świąt. Topnienie śniegu jest w powieści pierwszym i najbardziej czytelnym znakiem, że jej władza się kończy.

Ofiara Aslana. Centralny wątek. Zgodnie z Głęboką Magią każdy zdrajca należy do Czarownicy, więc Aslan oddaje własne życie zamiast Edmunda — i wraca, bo istnieje Magia jeszcze głębsza, o której Czarownica nie wiedziała.

Przepowiednia i koronacja. Czworo ludzkich dzieci na czterech tronach w Ker-Paravel ma zakończyć panowanie Czarownicy. Wątek nadaje całej opowieści strukturę spełniającego się proroctwa.

Dorastanie i powrót. Rodzeństwo panuje w Narnii wiele lat i dorasta, a mimo to wraca do Anglii jako dzieci. Doświadczenie zostaje, wiek — nie.

Geneza utworu

Lewis opisał początek tej książki w eseju Wszystko zaczęło się od obrazka. Twierdził, że u źródła był jeden obraz, który nosił w głowie od szesnastego roku życia: faun niosący paczki przez zaśnieżony las. Dopiero po czterdziestce powiedział sobie, że może warto zrobić z tego historię.

Drugim źródłem była wojna. Wiosną 1940 roku, gdy z Londynu ewakuowano dzieci przed bombardowaniami, w domu Lewisa pod Oksfordem zakwaterowano czworo z nich. Autor przyznał później, że to doświadczenie pozwoliło mu na nowo spojrzeć na młodych czytelników. Pierwsze zdania powieści opisują dokładnie taką sytuację.

Trzecim kontekstem jest środowisko. Lewis należał do Inklingów, oksfordzkiego klubu literackiego, którego członkiem był też J.R.R. Tolkien. Obaj przyjaźnili się i czytali sobie nawzajem rękopisy, choć Tolkien Lwa, czarownicy i starej szafy nie lubił — uważał, że Lewis miesza w jednym świecie zbyt wiele porządków: fauny z mitologii greckiej, Świętego Mikołaja i olbrzymy z baśni północnych. Lewis się tym nie przejął, co dla czytelników okazało się korzystne.

Znaczenie tytułu

Tytuł wymienia trzy rzeczy, które wyglądają na przypadkowe zestawienie, a w istocie streszczają całą książkę. Lew to Aslan — władca Narnii i postać, wokół której obraca się sens całej opowieści. Czarownica to Jadis, Biała Czarownica, sprawczyni stuletniej zimy. Stara szafa to najzwyklejszy mebel, który okazuje się przejściem między światami.

Właśnie ta nierówność jest w tytule najciekawsza. Obok dwóch potęg — dobra i zła, lwa i czarownicy — stoi przedmiot całkowicie zwyczajny, wypełniony futrami i naftaliną. Lewis mówi w ten sposób coś, co powtórzy w całym cyklu: wejście do innego świata nigdy nie wygląda efektownie. Trzeba tylko wejść dostatecznie głęboko i nie zamykać za sobą drzwi.

Kompozycja, narracja, język

Narracja. Trzecioosobowa, prowadzona przez narratora, który wyraźnie zwraca się do dziecka: tłumaczy, uprzedza, czasem żartuje, a czasem udziela rad wprost („nigdy nie należy zamykać się w szafie”). Ten ton gawędziarza jest dziedzictwem opowiadania na głos i odróżnia Lewisa od Tolkiena, który buduje dystans.

Kompozycja. Siedemnaście krótkich rozdziałów o wyraźnej budowie klamrowej: wejście przez szafę i wyjście tą samą drogą. Akcja rozwija się liniowo — odkrycie, niewiara, zdrada, przybycie Aslana, ofiara, bitwa, koronacja, powrót. Punktem kulminacyjnym jest scena na Kamiennym Stole, umieszczona dokładnie tam, gdzie każe tradycja: w trzeciej ćwiartce książki.

Alegoria. Drugi plan powieści jest chrześcijański i czytelny: niewinny oddaje życie za winnego, umiera na kamieniu i zmartwychwstaje, a prawo, które go skazało, okazuje się słabsze od prawa starszego. Lewis nie nazywa tego nigdzie wprost i książka działa bez tej wiedzy — ale z nią czyta się ją inaczej.

Język i świat. Prosty, konkretny, oparty na rzeczach: herbata, grzanki, futra, sanie, maszyna do szycia w domu bobrów. Lewis buduje swój świat z przedmiotów codziennych, a fantastykę wpuszcza między nie. Mieszanka źródeł jest przy tym zupełnie nieskrępowana — obok fauna z mitologii greckiej stoją baśniowe olbrzymy i Święty Mikołaj z prezentami.