Streszczenie — Stworzenie świata i człowieka oraz wybrane przypowieści ewangeliczne, w tym o talentach i o miłosiernym Samarytaninie

Bóg stwarza świat w sześć dni. Słowem powołuje do istnienia światło, niebo, ląd, morze i rośliny, potem słońce, księżyc i gwiazdy, ryby i ptaki, zwierzęta i wreszcie człowieka na swój obraz, a siódmego dnia odpoczywa. Drugi opis mówi, jak Bóg ulepił Adama z prochu, umieścił go w Raju i zakazał jeść owoców z drzewa poznania dobra i zła. Z żebra Adama stworzył kobietę. Jezus opowiada o panu, który rozdał sługom talenty, i o trzecim słudze, który ze strachu zakopał swój talent. W przypowieści o miłosiernym Samarytaninie rannemu pomaga obcy, choć kapłan i lewita go minęli.

Rdz 1,1–5. Dzień pierwszy

Na początku Bóg stwarza niebo i ziemię. Ziemia jest pusta i bezładna, nad głębią panuje ciemność, a nad wodami unosi się Duch Boży. Bóg mówi „Niech się stanie światłość” i światło powstaje. Bóg widzi, że jest dobre, i oddziela je od ciemności. Światło nazywa dniem, a ciemność nocą. Nastaje wieczór i poranek, dzień pierwszy.

Rdz 1,6–8. Dzień drugi

Bóg tworzy sklepienie, które Wujek nazywa utwierdzeniem. Oddziela ono wody, które są pod nim, od wód, które są nad nim. Bóg nazywa sklepienie niebem. Nastaje wieczór i poranek, dzień drugi.

Rdz 1,9–13. Dzień trzeci

Bóg każe wodom spod nieba zebrać się w jednym miejscu, tak by ukazał się suchy ląd. Ląd nazywa ziemią, a zebrane wody morzem, i widzi, że to dobre. Potem każe ziemi wydać rośliny, zielone trawy dające nasienie i drzewa rodzące owoce, każde według swojego rodzaju. Ziemia je wydaje. Nastaje dzień trzeci.

Rdz 1,14–19. Dzień czwarty

Bóg umieszcza na sklepieniu nieba światła, które mają oddzielać dzień od nocy, oświetlać ziemię i wyznaczać pory, dni i lata. Stwarza dwa wielkie światła, większe, by rządziło dniem, i mniejsze, by rządziło nocą, oraz gwiazdy. Tekst nie nazywa słońca i księżyca po imieniu. Nastaje dzień czwarty.

Rdz 1,20–23. Dzień piąty

Bóg każe wodom zaroić się od żywych istot, a ptakom latać nad ziemią. Stwarza wielkie zwierzęta morskie, które Wujek nazywa wielorybami, wszystkie stworzenia żyjące w wodzie i wszelkie ptactwo. Błogosławi im i każe się rozmnażać. Nastaje dzień piąty.

Rdz 1,24–31. Dzień szósty

Bóg każe ziemi wydać zwierzęta, czyli bydło, płazy i dzikie zwierzęta, każde według swojego rodzaju. Potem mówi w liczbie mnogiej „Uczyńmy człowieka na wyobrażenie i na podobieństwo nasze”. Stwarza człowieka na swój obraz, mężczyznę i kobietę. Błogosławi im, każe się rozmnażać, zaludnić ziemię i panować nad rybami, ptakami i zwierzętami. Ludziom i zwierzętom daje za pokarm rośliny. Na koniec patrzy na wszystko, co uczynił, i widzi, że jest bardzo dobre. Nastaje dzień szósty.

Rdz 2,1–3. Dzień siódmy

Niebo i ziemia są ukończone. Siódmego dnia Bóg kończy swoje dzieło i odpoczywa. Błogosławi siódmy dzień i uświęca go, bo w nim odpoczął po całej pracy stwarzania.

Rdz 2,4–7. Stworzenie człowieka z prochu ziemi

Zaczyna się drugi opis. Na ziemi nie ma jeszcze roślin, bo Pan Bóg nie zesłał deszczu i nie ma człowieka, który by uprawiał ziemię. Z ziemi wypływa tylko źródło, które ją nawadnia. Pan Bóg lepi człowieka z prochu ziemi, który Wujek nazywa mułem, i tchnie w jego nozdrza tchnienie życia. Tak człowiek staje się istotą żywą.

Rdz 2,8–14. Raj i cztery rzeki

Pan Bóg zasadza ogród i umieszcza w nim człowieka. U Wujka ogród nazywa się Rajem rozkoszy, a w nowszych przekładach ogrodem w Eden. Rosną w nim drzewa piękne i dające smaczne owoce, a pośrodku drzewo życia i drzewo poznania dobra i zła. Z Raju wypływa rzeka, która dzieli się na cztery odnogi. Pierwsza, Piszon, okrąża ziemię Chawila, gdzie jest najlepsze złoto, bdellium i onyks. Druga, Gichon, okrąża kraj Kusz. Trzecia, Tygrys, płynie ku Asyrii, a czwarta to Eufrat.

Rdz 2,15–17. Zadanie i zakaz

Pan Bóg umieszcza człowieka w Raju, by go uprawiał i strzegł. Pozwala mu jeść owoce ze wszystkich drzew ogrodu z wyjątkiem drzewa poznania dobra i zła. Ostrzega, że w dniu, w którym człowiek z niego zje, umrze.

Rdz 2,18–20. Człowiek nadaje imiona zwierzętom

Pan Bóg mówi, że niedobrze jest człowiekowi być samemu, i postanawia dać mu pomoc podobną do niego. Lepi z ziemi zwierzęta i ptaki i przyprowadza je do Adama, by zobaczyć, jak je nazwie. Adam nadaje imiona wszystkim zwierzętom, ale wśród nich nie znajduje dla siebie odpowiedniej pomocy. W tym fragmencie po raz pierwszy pada imię Adam.

Rdz 2,21–25. Stworzenie kobiety

Pan Bóg zsyła na Adama głęboki sen. Wyjmuje mu jedno żebro, a miejsce zapełnia ciałem. Z żebra buduje kobietę i przyprowadza ją do Adama. Adam mówi, że to kość z jego kości i ciało z jego ciała. U Wujka nazywa ją Mężyną, bo została wzięta z męża. Narrator dodaje, że dlatego mężczyzna opuszcza ojca i matkę i łączy się z żoną, i stają się jednym ciałem. Oboje są nadzy i nie odczuwają wstydu.

Rdz 3. Ciąg dalszy. Grzech i wygnanie z Raju

Ten rozdział nie należy do opisu stworzenia, ale dopowiada losy Adama i Ewy. Wąż, najchytrzejsze ze zwierząt, przekonuje kobietę, że po zjedzeniu owocu z zakazanego drzewa ludzie nie umrą, lecz będą jak bogowie, znający dobro i zło. Kobieta je owoc i daje mężowi. Oboje widzą, że są nadzy, i robią sobie przepaski z liści figowych. Kiedy słyszą Boga przechadzającego się po ogrodzie, kryją się między drzewami. Adam zrzuca winę na kobietę, a kobieta na węża. Bóg przeklina węża, zapowiada kobiecie ból przy rodzeniu dzieci, a mężczyźnie ciężką pracę na ziemi, aż wróci do prochu, z którego został wzięty. Dopiero teraz Adam nazywa żonę Ewą, bo jest matką wszystkich żyjących. Bóg robi im odzienie ze skór i wypędza ich z Raju. Drogi do drzewa życia strzegą cherubini z płomienistym mieczem.

Mt 25,1–13. Tło przypowieści o talentach

Przypowieść o talentach należy do ostatniej wielkiej mowy Jezusa w Ewangelii Mateusza, w której mówi on o końcu świata. Tuż przed nią Jezus opowiada o dziesięciu pannach, które czekały z lampami na pana młodego. Pięć roztropnych zabrało zapas oliwy i weszło na ucztę, a pięć nierozsądnych zostało przed zamkniętymi drzwiami. Przypowieść kończy się wezwaniem do czuwania, bo nikt nie zna dnia ani godziny.

Mt 25,14–15. Pan rozdziela majątek

Pewien człowiek wybiera się w podróż. Wzywa sługi i powierza im swój majątek. Jednemu daje pięć talentów, drugiemu dwa, a trzeciemu jeden, każdemu według jego zdolności. Potem od razu wyjeżdża.

Mt 25,16–18. Słudzy i powierzone pieniądze

Sługa, który dostał pięć talentów, obraca nimi i zyskuje drugie pięć. Podobnie ten, który dostał dwa, zyskuje drugie dwa. Trzeci idzie, wykopuje dół w ziemi i ukrywa w nim pieniądze swojego pana.

Mt 25,19–23. Powrót pana i nagroda

Po długim czasie pan wraca i rozlicza się ze sługami. Pierwszy przynosi dziesięć talentów zamiast pięciu. Pan mówi do niego „Dobrzeć, sługo dobry i wierny!” i obiecuje, że skoro był wierny w małym, powierzy mu wiele, i zaprasza go do swojej radości. Drugi sługa przynosi cztery talenty zamiast dwóch i słyszy od pana dokładnie te same słowa.

Mt 25,24–27. Trzeci sługa

Trzeci sługa mówi, że wie, iż pan jest człowiekiem surowym, który żnie tam, gdzie nie siał, i zbiera tam, gdzie nie rozsypał. Bał się, więc ukrył talent w ziemi, i teraz go oddaje. Pan nazywa go złym i leniwym sługą. Odpowiada, że skoro sługa uważał go za takiego, powinien był przynajmniej oddać pieniądze bankierom, a wtedy pan odebrałby swoje z zyskiem.

Mt 25,28–30. Wyrok

Pan każe odebrać trzeciemu słudze talent i dać go temu, który ma dziesięć. Wyjaśnia, że każdemu, kto ma, będzie dodane i będzie miał w obfitości, a temu, kto nie ma, zostanie zabrane nawet to, co mu się wydaje, że ma. Nieużytecznego sługę każe wyrzucić w ciemności zewnętrzne, gdzie będzie płacz i zgrzytanie zębów. Zaraz potem Jezus opowiada o sądzie ostatecznym, na którym Syn Człowieczy oddzieli sprawiedliwych od niesprawiedliwych jak pasterz owce od kozłów (Mt 25,31–46).

Łk 10,25–28. Pytanie o życie wieczne

Pewien uczony w Prawie wstaje, by wystawić Jezusa na próbę, i pyta, co ma czynić, aby osiągnąć życie wieczne. Jezus odpowiada pytaniem, co jest napisane w Prawie. Uczony przytacza przykazanie, by kochać Boga z całego serca, z całej duszy, ze wszystkich sił i z całego umysłu, a bliźniego jak siebie samego. Jezus mówi, że dobrze odpowiedział, i dodaje „toż czyń, a będziesz żył”.

Łk 10,29–30. Kto jest moim bliźnim. Napad na drodze

Uczony chce się usprawiedliwić i pyta, kto jest jego bliźnim. Jezus zaczyna opowieść. Pewien człowiek schodzi z Jerozolimy do Jerycha i wpada w ręce zbójców. Ci obdzierają go, zadają mu rany i odchodzą, zostawiając go na wpół martwego.

Łk 10,31–32. Kapłan i lewita

Przypadkiem tą samą drogą idzie kapłan. Widzi rannego i przechodzi obok. Tak samo postępuje lewita, czyli pomocnik kapłanów w świątyni. Podchodzi do tego miejsca, widzi człowieka i również go mija.

Łk 10,33–35. Samarytanin

Wreszcie nadjeżdża pewien Samarytanin. Kiedy widzi rannego, wzrusza się i lituje nad nim. Podchodzi, opatruje mu rany, polewając je oliwą i winem, wsadza go na swoje zwierzę juczne i zawozi do gospody, gdzie się nim opiekuje. Następnego dnia daje gospodarzowi dwa denary, które Wujek nazywa groszami. Prosi, by zaopiekował się rannym, i obiecuje, że gdy będzie wracał, odda wszystko, co gospodarz wyda ponad tę sumę.

Łk 10,36–37. Idź i ty czyń podobnie

Jezus pyta uczonego, który z trzech przechodniów okazał się bliźnim napadniętego. Uczony odpowiada, że ten, który okazał mu miłosierdzie. Nie wymawia przy tym słowa „Samarytanin”. Jezus kończy rozmowę słowami „Idźże, i ty uczyń także”.

Łk 15,1–7. Przypowieść o zagubionej owcy

Do Jezusa przychodzą celnicy i grzesznicy, a faryzeusze i uczeni szemrzą, że przyjmuje grzeszników i jada z nimi. Jezus odpowiada przypowieścią. Pasterz, który ma sto owiec i zgubi jedną, zostawia dziewięćdziesiąt dziewięć na pustkowiu i szuka zagubionej, aż ją znajdzie. Wtedy bierze ją z radością na ramiona, a w domu zwołuje przyjaciół i sąsiadów, by cieszyli się razem z nim. Jezus mówi, że tak samo w niebie będzie większa radość z jednego nawróconego grzesznika niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych. Zaraz potem opowiada podobną przypowieść o kobiecie, która szuka zgubionej drachmy (Łk 15,8–10).

Łk 15,11–16. Syn marnotrawny odchodzi z domu

Pewien człowiek ma dwóch synów. Młodszy prosi ojca o część majątku, która mu przypada, i ojciec dzieli majątek. Niedługo potem młodszy syn zabiera wszystko, wyjeżdża do dalekiej krainy i trwoni majątek, żyjąc rozrzutnie. Gdy wszystko wyda, w tej krainie nastaje wielki głód. Syn najmuje się u jednego z mieszkańców, który posyła go do swojej wsi, by pasł świnie. Chętnie najadłby się paszy, którą jedzą świnie, ale nikt mu jej nie daje.

Łk 15,17–24. Powrót do ojca

Wtedy syn się opamiętuje. Przypomina sobie, że najemnicy jego ojca mają pod dostatkiem chleba, a on umiera z głodu. Postanawia wrócić, wyznać, że zgrzeszył przeciw niebu i wobec ojca, i prosić, by ojciec przyjął go jak najemnika. Ojciec dostrzega go z daleka, wzrusza się, wybiega naprzeciw, rzuca mu się na szyję i całuje. Syn wyznaje winę, ale ojciec każe sługom przynieść najlepszą szatę, pierścień i sandały. Każe zabić utuczone cielę i wyprawić ucztę, bo jego syn był umarły, a ożył, zaginął, a odnalazł się.

Łk 15,25–32. Starszy syn

Starszy syn wraca z pola i słyszy muzykę i tańce. Od sługi dowiaduje się, że wrócił jego brat. Gniewa się i nie chce wejść do domu. Ojciec wychodzi i prosi go. Starszy syn wypomina, że od lat mu służy i nigdy nie złamał jego polecenia, a nie dostał nawet koźlęcia na ucztę z przyjaciółmi. Dla brata, który roztrwonił majątek, ojciec zabił utuczone cielę. Ojciec odpowiada, że starszy syn jest zawsze z nim i wszystko, co ma, należy do niego. Trzeba się jednak weselić, bo jego brat był umarły, a ożył, zaginął, a odnalazł się. Przypowieść nie mówi, czy starszy syn wszedł na ucztę.

Mt 13,1–23 i Łk 8,4–15. Przypowieść o siewcy

Według Mateusza Jezus siedzi nad morzem, a wokół gromadzą się takie tłumy, że wsiada do łodzi i naucza z niej ludzi stojących na brzegu. Opowiada o siewcy, który wyszedł siać. Część ziarna pada na drogę i wydziobują je ptaki. Część pada na skalisty grunt, szybko wschodzi, ale usycha w słońcu, bo nie ma korzeni. Część pada między ciernie, które ją zagłuszają. Reszta pada na dobrą ziemię i wydaje plon, stokrotny, sześćdziesięciokrotny albo trzydziestokrotny. Uczniom Jezus wyjaśnia, że ziarno to słowo o królestwie. Ziarno na drodze oznacza tych, którzy słuchają, ale nie rozumieją, więc przychodzi Zły i porywa to, co zostało zasiane w ich sercu. Skalisty grunt to ludzie, którzy przyjmują słowo z radością, ale odstępują przy pierwszych trudnościach. Ciernie to troski świata i złudne bogactwo, które zagłuszają słowo. Dobra ziemia to ci, którzy słuchają, rozumieją i przynoszą owoc. Łukasz opowiada tę przypowieść krócej i dodaje wprost, że nasieniem jest słowo Boże.