Kajko i Kokosz. Szkoła latania

O książce

Kajko i Kokosz. Szkoła latania to komiks Janusza Christy — pierwszy album z najpopularniejszej polskiej serii komiksowej i pierwszy komiks w historii, który trafił na listę lektur szkolnych. Historia ukazała się najpierw w odcinkach na ostatniej stronie „Świata Młodych” w 1975 roku, a jako album wyszła w 1981, w nakładzie przekraczającym osiemdziesiąt tysięcy egzemplarzy. Na oryginalnych planszach autora tytuł brzmiał jeszcze Sztuka latania.

Bohaterami są dwaj słowiańscy woje służący kasztelanowi Mirmiłowi: rozważny i sprytny Kajko oraz łakomy, chełpliwy siłacz Kokosz. Przeciwnikami — zbójcerze pod wodzą Krwawego Hegemona, zakon rycerzy-rabusiów, który w tym właśnie albumie pojawia się po raz pierwszy. Fabuła kręci się wokół jednego pomysłu: Mirmił za wszelką cenę chce nauczyć się latać, a Hegemon podsuwa mu tę myśl, żeby wywabić z grodu jego najlepszych wojów.

To lektura, która w szkole pełni podwójną funkcję. Jest zabawną opowieścią przygodową, ale też pierwszym zetknięciem ucznia z komiksem jako osobnym językiem: kadrem, dymkiem, onomatopeją i kompozycją planszy. Analizuje się ją inaczej niż powieść — bo połowa treści jest w rysunku.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji

Akcja rozgrywa się we wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyźnie — w czasach grodów, kasztelanów i drewnianych warowni. Christa nie podaje żadnej daty i nie próbuje być dokładny historycznie: obok prawdziwych realiów wczesnego średniowiecza pojawiają się żarty z współczesności, a jeden z lokali w grodzie nazywa się klubo-gospodą. Ten świadomy anachronizm jest źródłem dużej części humoru.

Miejsca akcji

• Gród Mirmiła — główne miejsce akcji: warownia z bramą, wałem, dworem kasztelana i klubo-gospodą, w której wybucha awantura wywołana przez przebranych zbójcerzy.
• Las wokół grodu — teren nocnych perypetii wracających z polowania wojów i miejsce zasadzek.
• Chata czarownicy Jagi — dom ciotki Kokosza, w którym Mirmił odbywa pierwsze, katastrofalne lekcje latania na miotle i przy okazji rozwala gospodarzom dach.
• Kryjówka zbójcerzy — siedziba zakonu Krwawego Hegemona, skąd wychodzą kolejne napady.
• Łysa Góra i Wyższa Szkoła Latania — cel wyprawy Mirmiła; uczelnia dla czarownic, na której kasztelan zdobywa dyplom, latający kufer i maść latania.

Kluczowe wątki

Marzenie Mirmiła o lataniu. Oś fabularna całego albumu. Kasztelan daje się złapać na wizję podniebnych lotów, roztoczoną przed nim przez wroga, i porzuca gród dla nauki w Wyższej Szkole Latania.

Podstęp Krwawego Hegemona. Wódz zbójcerzy, przekonawszy się, że siłą grodu nie zdobędzie, zmienia metodę: zamiast atakować, podsuwa Mirmiłowi pomysł, który wywabi z warowni najlepszych wojów.

Czarodziejska fujarka Łamignata. Wątek poboczny, który uruchamia całą intrygę. Jaga daje mężowi fujarkę dającą nadludzką siłę, a Łamignat wypróbowuje ją na wracających z polowania wojach.

Obrona grodu. Kajko i Kokosz odpierają kolejne próby zbójcerzy — najpierw infiltrację w przebraniu, potem regularny szturm pod nieobecność Mirmiła.

Przyjaźń dwóch przeciwieństw. Kajko i Kokosz różnią się wszystkim: jeden jest chudy i myśli, drugi jest silny i je. Christa buduje na tym kontraście zarówno humor, jak i wzorzec współpracy — żaden z nich nie poradziłby sobie sam.

Sąsiedzka pomoc. Gród ratują nie tylko woje, ale też Łamignat z Jagą — postacie z zewnątrz, formalnie zbójeckie, które w decydującym momencie stają po właściwej stronie.

Geneza utworu

Janusz Christa rysował komiksy od końca lat pięćdziesiątych. Zaczynał w gdańskim „Wieczorze Wybrzeża” od przygód Kajtka-Majtka, potem Kajtka i Koka, a w 1972 roku wymyślił dwóch słowiańskich wojów, których początkowo drukował jako krótkie historyjki. Szkoła latania była czwartą opowieścią o Kajku i Kokoszu i pierwszą, jaka ukazała się w ogólnopolskim „Świecie Młodych” — po jednej planszy trzy razy w tygodniu, w sumie trzydzieści pięć plansz.

Seria powstawała w czasach, gdy komiks w Polsce był traktowany podejrzliwie i publikowany głównie w pismach dla dzieci. Christa robił wszystko sam: scenariusz, rysunek i dymki. Jego pomysłem na własny, polski komiks przygodowy było przeniesienie schematu znanego z zachodnich serii o Galach do wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny — z grodem zamiast wioski, kasztelanem zamiast wodza i zbójcerzami zamiast Rzymian.

Dopisek do genezy dotyczy szkoły. Gdy Szkoła latania weszła do kanonu lektur, komiks po raz pierwszy w Polsce został uznany za pełnoprawny tekst kultury do omawiania na lekcji. To wydarzenie z historii dydaktyki, nie tylko z historii wydawniczej.

Znaczenie tytułu

Tytuł jest dwuznaczny i obie warstwy są w komiksie obecne. Dosłownie chodzi o Wyższą Szkołę Latania na Łysej Górze — uczelnię dla czarownic, na której Mirmił zdobywa dyplom, latający kufer i maść latania. To cel wyprawy i źródło najlepszych gagów w albumie.

W drugim znaczeniu „szkoła latania” to nauka pokory. Mirmił chce latać z próżności — bo to imponujące i bo podsunął mu tę myśl ktoś, komu na tym zależało. Nauka kończy się rozbitym kufrem, zniszczonym dachem czarownicy i omal nie utratą grodu. Kasztelan dostaje ostatecznie tytuł Mirmiła Walecznego, ale zasługuje na niego dopiero wtedy, gdy przestaje myśleć o lataniu i wraca bronić swoich ludzi.

Warto wiedzieć, że na oryginalnych planszach Christy tytuł brzmiał Sztuka latania. Zmiana na „szkołę” przesunęła akcent z umiejętności na proces uczenia się — i na komizm związany z instytucją.

Kompozycja, narracja, język

Komiks jako forma. To nie jest powieść z obrazkami. Treść niesie tu jednocześnie kadr i tekst, a znaczna część żartów istnieje wyłącznie w rysunku: w minie postaci, w tym, co dzieje się w tle, w wielkości i kształcie kadru. Analizując ten utwór, trzeba czytać obraz tak samo uważnie jak dymki.

Kompozycja. Album składa się z trzydziestu pięciu plansz, z których każda powstawała pierwotnie jako osobny odcinek gazetowy. Stąd charakterystyczny rytm: każda plansza ma własną puentę, a całość jest łańcuchem gagów podporządkowanych jednej linii fabularnej. Akcja układa się klasycznie — od zagrożenia, przez wywabienie wojów z grodu, po szturm i zwycięstwo.

Środki komiksowe. Dymki o różnych kształtach (inny dla krzyku, inny dla myśli), onomatopeje wpisane w kadr, znaki umowne oznaczające ruch, gwiazdki oznaczające ból, kreski oznaczające pęd. To jest słownik, którego uczeń uczy się przy tej lekturze.

Język i humor. Christa łączy stylizację na dawną polszczyznę z żartami z współczesności — obok „wojów” i „kasztelana” pojawia się klubo-gospoda. Humor buduje na kontraście charakterów, na przesadzie i na nazwiskach znaczących: zbójcerze to zbójcy i rycerze naraz, Łamignat mówi sam za siebie, a Krwawy Hegemon brzmi groźniej, niż na to zasługuje.