Hobbit, czyli tam i z powrotem

O książce

Hobbit, czyli tam i z powrotem to powieść fantasy J.R.R. Tolkiena, wydana 21 września 1937 roku przez londyńską oficynę George Allen & Unwin. Po polsku ukazała się w 1960 roku w przekładzie Marii Skibniewskiej, który do dziś uchodzi za kanoniczny. To pierwsza książka osadzona w Śródziemiu i zarazem najłagodniejsza — pisana dla dzieci, zanim autor rozwinął ten świat w Władcę Pierścieni.

Fabuła jest prosta i klasyczna: trzynastu krasnoludów pod wodzą Thorina Dębowej Tarczy wyrusza pod Samotną Górę, żeby odebrać smokowi Smaugowi zagarnięty skarb i dawną siedzibę swojego rodu. Do drużyny dołącza — wbrew własnej woli i wbrew całemu swojemu charakterowi — hobbit Bilbo Baggins, zaangażowany przez czarodzieja Gandalfa w roli włamywacza. Po drodze, w podziemnej jaskini, Bilbo znajduje pierścień, który czyni go niewidzialnym. Wtedy jest to jeszcze tylko sprytny przedmiot; dopiero w Władcy Pierścieni okaże się czymś zupełnie innym.

Książka powstała z improwizacji. Tolkien, profesor języka staroangielskiego w Oksfordzie, sprawdzał studenckie prace egzaminacyjne, trafił na pustą kartkę i napisał na niej zdanie: „W pewnej norze ziemnej mieszkał sobie pewien hobbit”. Historię opowiadał potem własnym dzieciom i czytał na spotkaniach Inklingów, klubu literackiego, do którego należał także C.S. Lewis. Do wydania doszło dzięki dziesięcioletniemu synowi wydawcy, który przeczytał maszynopis i wystawił mu pozytywną recenzję — za jednego szylinga.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji

Akcja rozgrywa się w Śródziemiu, w świecie wymyślonym przez autora, i trwa około roku — od wiosennego popołudnia, gdy Gandalf puka do drzwi Bilba, do powrotu hobbita do domu następnego lata. Tolkien umieścił ją później w chronologii Trzeciej Ery, ale sama powieść nie podaje żadnej daty; czas mierzy się w niej porami roku i etapami wędrówki.

Trasa wyprawy

Geografia jest w tej książce najważniejsza. Cała fabuła to jedna podróż „tam i z powrotem”, a każdy etap trasy to osobna przygoda i osobny rozdział:

• Bag End w Hobbitonie — wygodna nora Bilba w Shire, punkt wyjścia i punkt powrotu. Klamra tytułu.
• Pustkowia i obozowisko trolli — pierwsze zetknięcie drużyny z prawdziwym niebezpieczeństwem i pierwszy popis nieudolności Bilba.
• Rivendell — dom Elronda u stóp gór, miejsce odpoczynku i odczytania mapy przy świetle księżyca.
• Góry Mgliste i podziemia goblinów — burza kamiennych olbrzymów, porwanie drużyny i ucieczka.
• Jaskinia Golluma — podziemne jezioro, pojedynek na zagadki i znalezienie pierścienia. Scena, która zmieniła historię całego Śródziemia.
• Dom Beorna — gospodarstwo zmiennokształtnego, gdzie drużyna dostaje zapasy i ostrzeżenie.
• Mroczna Puszcza — najdłuższy i najgorszy etap: głód, zabłądzenie, pająki i lochy Króla Elfów.
• Esgaroth, czyli Miasto na Jeziorze — osada zbudowana na palach, gdzie wyprawę wita się jak spełnienie przepowiedni.
• Samotna Góra i Dale — cel podróży: komnata skarbów, legowisko Smauga i ruiny miasta u stóp góry.

Kluczowe wątki

Wyprawa po skarb. Oś fabularna: krasnoludowie chcą odzyskać złoto i królestwo pod Samotną Górą. Motyw wędrówki organizuje całą powieść — od umowy zawartej w Bag End po podział łupu.

Przemiana Bilba. Najważniejszy wątek wewnętrzny. Hobbit, który na pierwszych stronach boi się wyjść bez chusteczki do nosa, pod koniec książki samodzielnie rozmawia ze smokiem i podejmuje decyzję wbrew własnej drużynie.

Pierścień. Znaleziony przypadkiem w podziemiach, daje niewidzialność i wielokrotnie ratuje wyprawę. W Hobbicie jest tylko użytecznym przedmiotem — jego prawdziwa natura wyjdzie na jaw dopiero w następnej książce.

Chciwość. Wątek, który narasta od połowy powieści. Smok strzeże skarbu, którego nie używa; Thorin, gdy skarb odzyska, zachowuje się dokładnie tak samo. Chciwość jest w tej książce chorobą, która nie wybiera gatunku.

Smok i jego zabójca. Smauga nie pokonuje żaden z bohaterów wyprawy, lecz Bard, łucznik z Miasta na Jeziorze. Tolkien konsekwentnie odbiera drużynie zasługi, które w baśni należałyby się jej z urzędu.

Wojna i pojednanie. Spór o skarb doprowadza ludzi, elfów i krasnoludów na skraj wojny — a łączy ich dopiero wspólny wróg. Bitwa Pięciu Armii jest w powieści ceną za upór.

Geneza utworu

Tolkien nie planował kariery pisarza dla dzieci. Był filologiem, profesorem anglosaskiego w Oksfordzie, i przez całe życie zajmował się literaturą staroangielską i staroskandynawską. Hobbit wyrósł wprost z tej pracy. Imiona wszystkich krasnoludów — Fili, Kili, Oin, Gloin, Bifur, Bofur, Bombur, Dori, Nori, Ori, Dwalin, Balin, Thorin — a także imię Gandalfa pochodzą z Eddy starszej, ze staroislandzkiego katalogu imion karłów. Autor po prostu wziął gotową listę i obsadził ją postaciami.

Początek był przypadkowy. Sprawdzając studenckie egzaminy, Tolkien znalazł pustą kartkę i napisał na niej pierwsze zdanie powieści. Historię rozwijał dla własnych dzieci i czytał fragmenty Inklingom. Rękopis, niedokończony, obiegł kilka osób, aż trafił do wydawnictwa Allen & Unwin, które poprosiło autora o zakończenie. Wydano ją po pozytywnej recenzji dziesięcioletniego syna wydawcy.

Sukces książki miał jeden skutek uboczny, który okazał się ważniejszy od niej samej: wydawca poprosił o dalszy ciąg. Tolkien zaczął pisać kontynuację dla dzieci, a napisał Władcę Pierścieni — dzieło zupełnie innego rodzaju. Musiał też wrócić do Hobbita i zmienić scenę z Gollumem, żeby uzgodnić ją z nową, o wiele mroczniejszą rolą pierścienia.

Znaczenie tytułu

Tytuł składa się z dwóch części i obie coś zapowiadają. „Hobbit” to słowo, którego przed Tolkienem nie było — autor wymyślił i rasę, i jej nazwę. Postawienie go w tytule jest deklaracją: bohaterem tej opowieści nie będzie rycerz, król ani czarodziej, tylko istota mała, wygodnicka i z natury domowa.

„Czyli tam i z powrotem” to z kolei nazwa, jaką sam Bilbo nadaje swoim wspomnieniom pod koniec książki. Zapowiada kompozycję klamrową — wyprawa zaczyna się i kończy w tym samym fotelu — ale kryje też ironię. Bohater wraca w to samo miejsce, wracając jako ktoś inny. „Z powrotem” oznacza więc adres, nie stan.

Kompozycja, narracja, język

Narracja. Trzecioosobowa, prowadzona przez narratora, który nie ukrywa swojej obecności: zwraca się do czytelnika, komentuje, uprzedza wypadki („gdyby wtedy wiedział…”), a czasem wtrąca żart. To narrator gawędziarz, wzorowany na opowiadaniu na głos — i rzeczywiście tak ta książka powstawała, opowiadana dzieciom autora.

Kompozycja. Dziewiętnaście rozdziałów ułożonych w klamrę: wyjście z Bag End i powrót do Bag End. Wewnątrz — budowa epizodyczna, w której każdy etap trasy jest osobną, zamkniętą przygodą. Napięcie rośnie stopniowo: od trolli, przez gobliny i pająki, aż po smoka i bitwę. W tekst wplecione są wiersze i pieśni, które pełnią funkcję przerywników i charakterystyki grup — inaczej śpiewają krasnoludowie, inaczej gobliny, inaczej elfowie.

Język. Prosty i ciepły, z wyraźnym rysem humorystycznym w pierwszej połowie i coraz poważniejszy w drugiej. Tolkien buduje świat przede wszystkim nazwami — Mroczna Puszcza, Samotna Góra, Esgaroth, Arcyklejnot — i to one, a nie opisy, robią największą robotę. Osobną warstwą są zagadki z rozdziału o Gollumie, oparte na autentycznej tradycji zagadek staroangielskich i staroskandynawskich.