Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII)

O książce

Rozporządzenie o podstawie programowej wymienia w jednej pozycji trzy utwory Adama Mickiewicza dla klas VII–VIII. Są to Reduta Ordona, Świtezianka i wybrane księgi Pana Tadeusza. Ta strona opracowuje w pełni i równorzędnie dwa krótsze utwory. Każdy z nich ma tu streszczenie ustęp po ustępie albo strofa po strofie, a także plan, problematykę, postacie i cytaty.

Reduta Ordona to wiersz o jednym epizodzie powstania listopadowego. Podtytuł brzmi Opowiadanie adiutanta, bo o wydarzeniach mówi młody oficer, który patrzy na bitwę z daleka razem ze swoim generałem. Rosjanie szturmują redutę bronioną przez sześć dział. Gdy obrona upada, Ordon wysadza redutę w powietrze, a z nią obrońców i napastników. W wersji Wolnych Lektur utwór liczy 118 wersów w dziewięciu ustępach.

Świtezianka to ballada z tomu Ballady i romanse. Nad jeziorem Świteź młody strzelec spotyka co noc tajemniczą dziewczynę. Przysięga jej wierność, a potem daje się uwieść pięknej istocie z jeziora. Okazuje się, że to ta sama dziewczyna, która wystawiła go na próbę. Za złamaną przysięgę strzelec ginie w głębinie. Ballada ma 38 czterowersowych strof, czyli 152 wersy.

Z Pana Tadeusza rozporządzenie wskazuje sześć ksiąg. Są to księga I Gospodarstwo, II Zamek, IV Dyplomatyka i łowy, X Emigracja. Jacek, XI Rok 1812 i XII Kochajmy się. Te tytuły podajemy za tekstem Wolnych Lektur. Zgodnie z zasadą serwisu pojedyncze tytuły mają osobne strony obok pozycji zbiorczych. Pełne opracowanie epopei, z postaciami, cytatami i streszczeniem wszystkich ksiąg, znajdziesz na stronie Pan Tadeusz – opracowanie. Dlatego tutaj nie omawiamy postaci ani nie przytaczamy cytatów z poematu.

Cytaty pochodzą z Wolnych Lektur. Reduta Ordona jest tam opracowana na podstawie drugiego tomu Poezyj (Kraków 1928), a Świtezianka na podstawie pierwszego tomu (Kraków 1922). Teksty zachowują dawną pisownię, np. „ruskiéj”, „harmat”, „jenerał”, „źwierzyny”, „Srebrnemi”.

Czas i miejsce akcji

Reduta Ordona. Wiersz opisuje jeden ranek walki. Sam tekst nie podaje daty ani nazwy dzielnicy. Wiadomo jednak, że chodzi o szturm Rosjan na Warszawę 6 września 1831 roku, w czasie powstania listopadowego. Reduta nr 54 leżała na zachodnim przedpolu miasta. Tradycja łączyła ją z Wolą, a badania wykazały, że stała nieco dalej na południe, na terenie dzisiejszej Ochoty. Narrator patrzy na pole bitwy z działa, na które się wspiął. Myślą przenosi się też do stolicy cara i do krańców jego imperium.

Świtezianka. Akcja toczy się nocą, przy świetle księżyca, nad jeziorem Świteź. To prawdziwe jezioro w okolicach Nowogródka, dziś na Białorusi. Strzelec mówi, że minęło lato i nadchodzi dżdżysta pora, więc spotkania trwają od lata do jesieni. Dwie ostatnie strofy przenoszą nas w czas narratora. Do dziś przy świetle księżyca snują się nad wodą cienie dwojga młodych.

Miejsca przywołane w obu wierszach:

• działo, na którym stoi narrator, i miejsce, skąd generał patrzy przez lunetę wspartą na jego ramieniu (Reduta, w. 1–2 i 79–80),
• pole przed redutą, na którym grzmi dwieście rosyjskich armat i ciągnie piechota (w. 2–10),
• reduta Ordona, biała, wąska i zaostrzona, z wałami, palisadami, rowami i rogatkami (w. 11–12, 49–58),
• lochy z prochem, do których skacze Ordon (w. 91–92),
• stolica cara, odległa o pięćset mil, oraz Petersburg, gdzie drżą mieszkańcy i dworzanie (w. 31, 43–44),
• ziemie od Niemna do Chiwy, po których rozchodzą się kibitki i knuty (w. 33–35),
• Bałkan, za którym car straszy Turków, i Paryż, skąd przychodzi uległe poselstwo (w. 37–38),
• Warszawa, jedyna, która podnosi rękę na cara (w. 39–42),
• Kaukaz, z którego przysłano wodza kaukaskiego (w. 47),
• mogiła na miejscu reduty, czarna bryła ziemi po wybuchu (w. 103–110),
• brzegi jeziora Świteź, gdzie spacerują strzelec i dziewczyna (Świtezianka, strofa 1),
• modrzew, pod którym para spotyka się co noc i pod którym potem jęczy dusza strzelca (strofy 3 i 38),
• bór i knieje, w których strzelec poluje, a dziewczyna błądzi (strofy 3 i 7),
• chateczka strzelca wśród gęstej leszczyny (strofa 8),
• błonie, na które odchodzi dziewczyna, i lasek, spod którego pochodzi (strofy 13 i 31),
• grząska, dzika droga powrotna strzelca (strofa 15),
• środek jeziora i podwodna otchłań, w której ginie strzelec (strofy 29 i 36).

Okolice Płużyn i zatopione miasto pojawiają się w sąsiedniej balladzie Świteź, a nie w Świteziance. Akcja wskazanych ksiąg Pana Tadeusza toczy się w Soplicowie i jego okolicach na Litwie w latach 1811–1812. Omawia ją osobne opracowanie.

Kluczowe wątki

Bitwa oglądana z bliska (Reduta Ordona). Adiutant widzi dwieście rosyjskich armat i długie kolumny piechoty. Naprzeciw stoi mała reduta z sześcioma działami. Jej pociski robią w kolumnach wyrwy, ale Rosjan jest zbyt wielu. Wchodzą w rowy, wspinają się na palisady i w końcu reduta milknie.

Oskarżenie cara (Reduta Ordona). W środku opisu bitwy narrator zwraca się do władcy, który wysyła żołnierzy na rzeź, a sam siedzi daleko w stolicy. Car jednym ruchem brwi skazuje ludzi na zesłanie i knut. Boi się go cały świat, tylko Warszawa odebrała mu polską koronę. Jego żołnierze idą na śmierć, bo car jest dla nich Bogiem.

Czyn Ordona (Reduta Ordona). Generał patrzy przez lunetę i mówi, że reduta stracona. Pyta adiutanta, gdzie jest Ordon. Ten wypatruje w dymie jego ręki z zapalonym lontem. Ordon skacze do lochów z prochem. Po chwili ogromny wybuch niszczy redutę. Narrator ogłasza Ordona patronem szańców.

Przysięga i próba (Świtezianka). Strzelec prosi tajemniczą dziewczynę, by zamieszkała z nim w chacie. Ona boi się męskiej niestałości i każe mu przysiąc wierność. Ostrzega, że biada temu, kto przysięgę złamie. Potem ucieka i znika.

Zdrada i kara (Świtezianka). Z jeziora wyłania się piękna istota i wabi strzelca w głębinę. On zapomina o przysiędze i biegnie za nią. Gdy obłok się rozwiewa, poznaje swoją dziewczynę. Ona przypomina mu przestrogę i ogłasza wyrok. Woda wciąga strzelca, a jego dusza ma cierpieć pod modrzewiem.

Geneza utworu

Reduta Ordona. Mickiewicz nie walczył w powstaniu listopadowym. Wiadomość o jego wybuchu zastała go w Rzymie. W drugiej połowie 1831 roku przyjechał do Wielkopolski, ale nie przekroczył granicy Królestwa Polskiego. Wiersz napisał w 1832 roku w Choryni koło Kościana, a drugą wersję przygotował w Dreźnie. Oparł się na relacji przyjaciela, poety Stefana Garczyńskiego. Garczyński był w czasie szturmu Warszawy adiutantem generała Jana Nepomucena Umińskiego. Wiersz ukazał się drukiem w 1833 roku, najpierw w nieautoryzowanych drukach. Tekst przejrzany przez poetę znalazł się w drugim tomie Poezyj Garczyńskiego, wydanych w Paryżu staraniem Mickiewicza.

Historyczny Konstanty Julian Ordon urodził się w 1810 roku w Warszawie. Podczas obrony Warszawy dowodził artylerią w reducie nr 54, czyli sześcioma działami, ale nie całą redutą. Reduta została zdobyta 6 września 1831 roku, a w czasie walki wyleciał w powietrze jej skład amunicji. Ordon przeżył wybuch i był tylko poparzony. Badacze do dziś nie wiedzą na pewno, kto i dlaczego wywołał eksplozję. Mickiewicz uśmiercił więc w wierszu żywego człowieka. Ordon wyjechał na emigrację i walczył m.in. we Włoszech. Zmarł w 1887 roku we Florencji, gdzie popełnił samobójstwo.

Rosjanami pod Warszawą dowodził feldmarszałek Iwan Paskiewicz, który wcześniej walczył na Kaukazie. Jego nazwisko nie pada w wierszu, poeta nazywa go tylko wodzem kaukaskim. Car, do którego zwraca się narrator, to Mikołaj I. Koronował się na króla Polski w 1829 roku, a 25 stycznia 1831 roku Sejm Królestwa Polskiego go zdetronizował. Do tego zdarzenia nawiązują słowa o Warszawie, która ściąga mu z głowy koronę.

Świtezianka. Ballada ukazała się w 1822 roku w Wilnie, w pierwszym tomie Poezyj, w cyklu Ballady i romanse. W zbiorze stoi tuż po balladzie Świteź. Mickiewicz znał okolice jeziora z młodości, bo pochodził z ziemi nowogródzkiej. Świteziankami nazywano w legendach nimfy wodne, które miały żyć w Świtezi. Badacz Czesław Zgorzelski zaliczył Świteź, Świteziankę i Rybkę do utworów rusałczanych, w których człowiek styka się z cudownym światem przyrody.

Znaczenie tytułu

Reduta Ordona. Reduta to zamknięte umocnienie polowe, otoczone wałem i rowem. W rzeczywistości nosiła numer 54, a jej dowódcą nie był Ordon. Tytuł nadaje jej imię człowieka, który w wierszu decyduje o jej losie. Dzięki temu nazwa przeszła do języka i do dziś mówi się o reducie Ordona. Podtytuł Opowiadanie adiutanta wskazuje narratora i podkreśla, że to relacja świadka.

Świtezianka. Tytuł nazywa istotę z jeziora Świteź, czyli wodną rusałkę. Słowo „świtezianka” nie pada w samej balladzie. Narrator do końca mówi o „dziewczynie” i „dziewicy” i przyznaje, że nie wie, kim ona jest. Dopiero tytuł zdradza czytelnikowi to, czego strzelec nie wiedział.

Kompozycja, narracja, język

Reduta Ordona. To wiersz liryczno-epicki, który opowiada wydarzenie, a zarazem wyraża uczucia i sądy narratora. Mówi naoczny świadek, adiutant, w pierwszej osobie. Często używa czasu teraźniejszego i wołania „Patrz”, jakby słuchacz stał obok. Utwór pisany jest trzynastozgłoskowcem ze średniówką po siódmej sylabie i rymami parzystymi, np. „działo” i „grzmiało”, „szeregi” i „brzegi”.

W wierszu przeplatają się trzy części. Pierwsza to opis szturmu (w. 1–28 i 49–76), druga to oskarżenie cara (w. 29–48), a trzecia to scena z generałem i wybuch (w. 77–104). Zakończenie jest refleksją o duszy Ordona i o Bożej karze dla despotów (w. 105–118). Poeta używa rozbudowanych porównań. Rosyjska kolumna płynie jak lawa błota, kula ryczy jak byk i zwija się jak boa, a reduta wśród wrogów błyszczy jak motyl wrzucony do mrowiska. Kontrast białej reduty i czarnych kolumn wyraźnie dzieli walczące strony. Wyliczenia i onomatopeje, np. „grozi, szumi, wyje, ryczy”, oddają hałas bitwy.

Świtezianka. To ballada, czyli utwór łączący opowieść, uczucia i dialog. Ma 38 strof po cztery wersy. Wersy dziesięciozgłoskowe przeplatają się z ośmiozgłoskowymi, a rym jest przeplatany (abab). Narrator jest kimś z okolicy, kto obserwuje parę i snuje domysły. Utwór ma budowę ramową. Na początku (strofy 1–3) i na końcu (strofa 38) padają pytania o chłopca i dziewczynę oraz odpowiedź „ja nie wiem”.

Ballada często powtarza całe wersy. Przestroga „Ach, biada jemu, za życia biada!” pada przy przysiędze (strofa 12) i wraca przy karze (strofa 32). Strofa 16, przed pojawieniem się istoty z jeziora, ma swoje echo w strofie 35, przed śmiercią strzelca. Język jest melodyjny i pełen zdrobnień („chateczka”, „drożyna”, „lilijek”). Przyroda zostaje opisana zmysłowo, np. fala, która „z lekka mu w stopy załechce”.