Kamienie na szaniec

O książce

Kamienie na szaniec to powieść dokumentalna o trzech warszawskich harcerzach: Tadeuszu Zawadzkim „Zośce”, Janie Bytnarze „Rudym” i Aleksym Dawidowskim „Alku”. Aleksander Kamiński napisał ją w 1943 roku, kilka miesięcy po śmierci dwóch z nich, i wydał jeszcze w lipcu tego samego roku w podziemnej oficynie, pod pseudonimem Juliusz Górecki.

Wszystkie postacie są autentyczne, wszystkie akcje wydarzyły się naprawdę, a autor znał bohaterów osobiście — jako szef Organizacji Małego Sabotażu „Wawer” współpracował z nimi przez całą okupację. To sprawia, że książka nie jest ani powieścią przygodową, ani opracowaniem historycznym, tylko czymś pośrednim: świadectwem spisanym na gorąco, w mieście, w którym wciąż trwała okupacja.

Opowieść obejmuje cztery lata — od matury w czerwcu 1939 roku do śmierci Zośki w sierpniu 1943 — i pokazuje drogę od szkolnych przyjaźni, przez napisy na murach, po akcje zbrojne, w których giną wszyscy trzej.

Czas i miejsce akcji

Czas. Od czerwca 1939 roku, gdy bohaterowie zdają maturę w Liceum imienia Stefana Batorego, do 20 sierpnia 1943 roku, gdy pod Sieczychami ginie Zośka. Kamiński podaje daty precyzyjnie, bo pisze o wydarzeniach, które się wydarzyły: 26 marca 1943 akcja pod Arsenałem, 30 marca śmierć Rudego i Alka, 20 maja akcja pod Celestynowem, 20 sierpnia Sieczychy.

Miejsce. Przede wszystkim okupowana Warszawa, ale opisana bardzo konkretnie, ulica po ulicy.

Miejsca życia codziennego: Liceum imienia Stefana Batorego przy ulicy Myśliwieckiej, gdzie bohaterowie zdają maturę; ich domy rodzinne — mieszkanie Bytnarów na Ochocie przy alei Niepodległości 159, dom Zawadzkich, mieszkanie Dawidowskich; kawiarnie i mieszkania konspiracyjne, w których odbywają się odprawy.

Miejsca małego sabotażu: ulice śródmieścia, pomnik Kopernika na Krakowskim Przedmieściu, z którego Alek zdejmuje niemiecką tablicę; gmach Zachęty; witryny sklepów i kina, na których pojawiają się napisy; mury całego miasta, na których rysuje się kotwice Polski Walczącej.

Miejsca terroru: aleja Szucha z siedzibą gestapo, gdzie przesłuchiwany i katowany jest Rudy; więzienie Pawiak; ulice, na których odbywają się łapanki.

Miejsca akcji zbrojnych: ulica Bielańska przy Arsenale, gdzie 26 marca 1943 roku odbija się więźniów z policyjnej ciężarówki; stacja kolejowa Celestynów pod Otwockiem, gdzie zatrzymuje się transport do Oświęcimia; wieś Sieczychy koło Wyszkowa, gdzie stoi strażnica niemieckiej straży granicznej i gdzie ginie Zośka.

Poza tym w tle: Auschwitz, dokąd jadą transporty, i Góry Świętokrzyskie oraz Puszcza Kampinoska, gdzie chłopcy odpoczywają między akcjami.

Kluczowe wątki

Przyjaźń — najważniejszy wątek książki. Trzej bohaterowie znają się od szkoły i to więź między nimi, a nie ideologia, decyduje o ich wyborach. Akcja pod Arsenałem jest przeprowadzona nie dla Polski w ogóle, tylko dla jednego konkretnego kolegi.

Dojrzewanie — Kamiński pokazuje przemianę licealistów w żołnierzy, od żartów i szkolnych kawałów po decyzje, od których zależy czyjeś życie.

Mały sabotaż — napisy na murach, kotwice, zdejmowanie niemieckich tablic i flag. Opór bez broni, którego celem jest podtrzymanie ludzi na duchu i pokazanie okupantowi, że miasto nie jest jego.

Wielka dywersja — akcje zbrojne: Arsenał, Celestynów, Sieczychy. Kamiński opisuje je szczegółowo, minuta po minucie, bo pisał także po to, żeby uczyć.

Tortury i wierność — trzy dni przesłuchań Rudego na Szucha. Nie wydał nikogo; to jest w tej książce ostateczna próba charakteru.

Cena — wszyscy trzej bohaterowie giną, żaden nie dożywa dwudziestu trzech lat. Książka nie ukrywa tego ani nie łagodzi.

Geneza utworu

Alek i Rudy zginęli 30 marca 1943 roku, w odstępie kilku godzin. Kamiński zaczął pisać niedługo potem, korzystając z własnych wspomnień, relacji Zośki oraz rozmów z rodzinami i kolegami poległych. Zośka zdążył przeczytać fragmenty; zginął, zanim książka wyszła, i w pierwszym wydaniu jego śmierć jest dopisana na końcu.

Powstawała w konkretnym celu. Kamiński kierował podziemną propagandą i wiedział, że społeczeństwu potrzebne są nie tylko rozkazy i komunikaty, ale też wzory. Książka miała pokazać młodym ludziom, jak się w tej sytuacji zachować, i jednocześnie upamiętnić trzech chłopców, zanim wojna zdąży ich zatrzeć.

Wydrukowano ją w lipcu 1943 roku w nakładzie około dwóch tysięcy egzemplarzy, w konspiracyjnym wydawnictwie, pod pseudonimem Juliusz Górecki. Drugie wydanie ukazało się jeszcze w czasie okupacji, w 1944 roku, trzecie, poszerzone o rzeczy, których wcześniej nie wolno było ujawnić — po wojnie.

Znaczenie tytułu

Tytuł pochodzi z wiersza Juliusza Słowackiego Testament mój, z jego ostatniej strofy. Poeta zaklina żywych, żeby nie tracili nadziei, nieśli przed narodem oświaty kaganiec, a gdy trzeba, szli na śmierć po kolei — jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec.

Szaniec to ziemne umocnienie obronne. Kamienie rzucane na szaniec to materiał, z którego buduje się wał — coś, co samo w sobie zostaje zużyte, ale z czego powstaje obrona. Metafora jest twarda i Kamiński używa jej świadomie: jego bohaterowie są tymi kamieniami.

Warto zauważyć, że w wierszu Słowackiego śmierć jest ostatecznością — „a kiedy trzeba”. Najpierw poeta mówi o oświacie, o nadziei i o pracy dla narodu. Kamiński przejmuje ten porządek: jego chłopcy najpierw uczą się, potem malują napisy, a dopiero na końcu biorą broń.

Kompozycja, narracja, język

Kompozycja jest chronologiczna i przejrzysta: od matury 1939 przez pierwsze miesiące okupacji, mały sabotaż, wstąpienie do Grup Szturmowych, aresztowanie Rudego, Arsenał, śmierć przyjaciół, aż po Sieczychy. Podział na rozdziały odpowiada kolejnym etapom dojrzewania bohaterów i eskalacji ich działań.

Narracja jest trzecioosobowa, ale narrator nie jest bezstronny i nawet nie udaje. Zna bohaterów, mówi o nich ciepło, czasem zwraca się wprost do czytelnika i czasem przerywa opowieść komentarzem. To narracja gawędziarska, wywodząca się z harcerskich książek Kamińskiego — ten sam ton, którym pisał Antka Cwaniaka.

Dokument a literatura. Książka miesza obie rzeczy świadomie. Z jednej strony daty, nazwiska, godziny, przebieg akcji minuta po minucie i przytaczane dokumenty; z drugiej — sceny odtworzone, dialogi zrekonstruowane i wyraźna kompozycja literacka. To sprawia, że jest jednocześnie źródłem historycznym i powieścią, i że w obu tych rolach trzeba ją czytać ostrożnie.

Język jest prosty, rzeczowy i pozbawiony patosu tam, gdzie patos byłby najłatwiejszy. Sceny śmierci Kamiński opisuje krótko i bez ozdobników. Za to swobodnie używa gwary harcerskiej i konspiracyjnej: pseudonimy, „wsypa”, „kocioł”, „buki”, nazwy akcji. Warto zwrócić uwagę na styl reportażowy, elementy gawędy, charakterystykę bezpośrednią bohaterów i na to, że najmocniejsze sceny są napisane najbardziej oszczędnie.