Dziady część II
W noc zaduszną gromada wiejska wywołuje dusze zmarłych i pyta, czego im trzeba do zbawienia. Trzy duchy przynoszą trzy nauki, a czwarty nie odpowiada wcale.
Adam Mickiewicz, Dziady część II. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Dziady część II to krótki dramat romantyczny, który Adam Mickiewicz napisał w Kownie w latach 1820–1821, a wydał w Wilnie w 1823 roku, w drugim tomie Poezji, razem z częścią IV i Grażyną.
Utwór nie ma fabuły w zwykłym sensie. Przedstawia jedną noc i jeden obrzęd: w kaplicy przy cmentarzu gromada wiejska pod wodzą Guślarza wywołuje dusze zmarłych, żeby je nakarmić i dowiedzieć się, czego im brakuje do zbawienia. Zjawiają się kolejno trzy rodzaje duchów, a każdy przynosi jedną naukę o tym, co znaczy być człowiekiem. Na końcu przychodzi czwarty duch, który łamie regułę: nic nie mówi i nie daje się odprawić.
Mickiewicz nie wymyślił tego rytuału. Obrzęd dziadów obchodzono naprawdę na Nowogródczyźnie, na Litwie i w Kurlandii, a poeta opisał go w przedmowie, zaznaczając, że duchowieństwo i właściciele ziemscy od dawna próbowali go wykorzenić. Wziął ludowy zwyczaj i zrobił z niego teatr.
Czas i miejsce akcji
Czas. Jedna noc — noc Zaduszek, z 1 na 2 listopada. Akcja trwa dokładnie tyle, ile obrzęd: od zamknięcia drzwi kaplicy i zgaszenia świateł do pierwszego piania koguta po północy. Kogut w tym utworze jest nie tylko dźwiękiem, ale i sygnałem końca: po jego pianiu duchy muszą odejść. Widmo z zakrwawionym sercem nie odchodzi, i to jest właśnie moment, w którym rzecz się urywa.
Rok nie jest podany. Obrzęd jest tu czasem cyklicznym, powtarzanym co roku od pokoleń, a nie wydarzeniem historycznym.
Miejsce. Kaplica przy cmentarzu, na wsi, gdzieś na dawnych Kresach — Mickiewicz nie nazywa miejscowości. Wnętrze jest opisane dokładnie: drzwi zamknięte, okna zasłonięte całunami, żadnej lampy ani świecy, tylko blask księżyca, trumna pośrodku, a wokół niej gromada. W kaplicy stoi także ołtarz z krzyżem, przy którym Guślarz posługuje się kadzidłem, stułą i gromnicą.
Duchy przychodzą z zewnątrz i to zewnętrze też jest miejscem akcji: Zły Pan ukazuje się za oknem, ptaki nocne krążą wokół kaplicy, a w finale zapada podłoga i widmo powstaje spod niej. Ostatnia scena wyprowadza akcję poza kaplicę — pasterkę wyprowadza się na zewnątrz, a widmo idzie za nią.
Kluczowe wątki
Obrzęd dziadów — rama i główny temat utworu. Gromada wywołuje dusze, karmi je i pyta, czego im trzeba, żeby dostać się do nieba.
Trzy rodzaje win — duchy lekkie, ciężkie i pośrednie, każde z własną nauką. To najważniejszy element kompozycyjny i to, o co pyta się na sprawdzianach.
Krzywda chłopska — historia Złego Pana, opowiedziana głosami jego ofiar: Kruka, zakatowanego za kilka jabłek, i Sowy, wypędzonej z dzieckiem na mróz. Najostrzejszy społecznie fragment całego utworu.
Życie niepełne — Zosia, dziewczyna, która nikogo nie pokochała i za to nie może ani wznieść się do nieba, ani dotknąć ziemi.
Widmo z zakrwawionym sercem — milczący duch, który przychodzi po wszystkich i nie odpowiada na żadne pytanie. Jedyny, którego obrzęd nie potrafi odprawić.
Ludowość jako źródło mądrości — prawdy moralne wypowiada tu wiejski Guślarz, a nie ksiądz ani uczony. To jest w tym utworze programowo romantyczne.
Geneza utworu
Mickiewicz napisał Dziady część II jako dwudziestodwuletni nauczyciel w Kownie, gdzie odpracowywał uniwersyteckie stypendium. Były to dla niego lata najgorsze: prowincjonalna szkoła, nuda, samotność i nieszczęśliwa miłość do Maryli Wereszczakówny.
Materiał wziął z dzieciństwa. Na Nowogródczyźnie obrzęd dziadów obchodzono naprawdę — w noc zaduszną gromada zbierała się w kaplicy albo pustej chacie, stawiała jedzenie i napoje i wzywała dusze przodków. Obrzęd wywodził się z czasów przedchrześcijańskich i nazywał niegdyś ucztą kozła; przewodził mu Koźlarz, Huślar albo Guślarz — jednocześnie kapłan i poeta.
Poeta opisał to wszystko w przedmowie do utworu i dodał, że światłe duchowieństwo oraz właściciele ziemscy usiłowali zwyczaj wykorzenić, wobec czego lud obchodzi go potajemnie. Ta informacja jest ważna dla zrozumienia całości: Mickiewicz świadomie stanął po stronie zabobonu przeciw oświeceniowemu rozumowi.
Znaczenie tytułu
„Dziady” to nazwa obrzędu, a nie postaci. Słowo oznacza tu przodków, czyli w ogólności zmarłych — uroczystość obchodzono na ich pamiątkę. Mickiewicz wyjaśnia to w pierwszym zdaniu przedmowy.
Warto pamiętać o drugim znaczeniu: dziadami nazywano też żebraków i wędrownych proszalnych śpiewaków, którzy bywali na takich obrzędach obecni. Oba znaczenia schodzą się w jednym: dziady to ci, którzy przychodzą prosić.
Cykl Dziadów Mickiewicz pisał przez lata i nigdy nie dokończył. Część II i IV ukazały się razem w 1823 roku, część III dziewięć lat później, a części I nigdy nie ukończył — zachowały się tylko fragmenty. Numeracja jest więc myląca: część II to najwcześniejsza z opublikowanych, a nie druga z kolei.
Kompozycja, narracja, język
Kompozycja jest oparta na powtórzeniu i to jest jej najważniejsza cecha. Każde spotkanie z duchem przebiega według tego samego schematu: Guślarz wzywa, duch się zjawia, opowiada swoją historię, wypowiada naukę w formie dwuwiersza, chór ją powtarza, Guślarz odprawia ducha formułą „a kysz, a kysz”. Ten rytm łamie dopiero ostatnia scena — i właśnie dlatego robi takie wrażenie.
Rola chóru. Chór powtarza słowa duchów i Guślarza, tak jak w tragedii antycznej. Ma dwie funkcje: obrzędową, bo powtórzenie jest częścią rytuału, i komentującą, bo utrwala naukę, którą widz ma zapamiętać. Powracający refren „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie” spina cały utwór.
Ludowość. Mickiewicz używa słownictwa gwarowego i realiów wiejskich: kutia, mak, soczewica, gromnica, stuła, kądziel. Wiersz jest nieregularny, dostosowany do mówiącego — dzieci mówią krótkimi, lekkimi wersami, Zły Pan ciężkimi, Zosia śpiewnymi, z refrenem „la la la la”.
Środki, na które warto zwrócić uwagę: refren (powracające dwuwiersze), paralelizm składniowy (trzy nauki zbudowane tak samo), apostrofa (Guślarz zwraca się do duchów), personifikacja i symbolika (ptaki nocne jako dusze skrzywdzonych, zakrwawione serce, kogut jako koniec nocy), a także kontrast między światłem a ciemnością, którym rozpoczyna się i kończy utwór.
Bohaterowie — Dziady część II
O autorze
Adam Mickiewicz (1798–1855)
Dwudziestodwuletni nauczyciel z Kowna, który zapisał ludowy obrzęd zaduszny i tym samym otworzył polski romantyzm. Pochowany na Wawelu obok królów, choć Polski nie zobaczył ani przez jeden dzień swojego życia.
Twórczość — Adam MickiewiczCzęste pytania — Dziady część II
Czym jest obrzęd dziadów?
To ludowa uroczystość ku czci zmarłych przodków, obchodzona dawniej na Litwie, Białorusi i w Kurlandii w noc Zaduszek. Wywodzi się z czasów przedchrześcijańskich i nazywała się niegdyś ucztą kozła. Gromada zbierała się w kaplicy albo pustej chacie, stawiała jedzenie i wzywała dusze, żeby je nakarmić.
Ile duchów pojawia się w Dziadach części II?
Cztery, choć nauki są trzy. Kolejno: duchy lekkie (Józio i Rózia), duch ciężki (Zły Pan) i duch pośredni (Zosia), a na samym końcu — już po zakończeniu obrzędu — milczące widmo z zakrwawionym sercem, które nie należy do żadnej z tych kategorii.
Jakie są trzy nauki obrzędu?
Kto nie doznał goryczy ni razu, ten nie dozna słodyczy w niebie. Kto nie był ni razu człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże. Kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nigdy nie może być w niebie. Każdą wypowiada duch, którego ta prawda dotyczy, i każdą powtarza po nim chór.
Dlaczego Józio i Rózia proszą o ziarnka gorczycy?
Bo gorczyca jest gorzka, a im przez całe krótkie życie nie przydarzyło się nic gorzkiego. Mieli tylko pieszczoty, łakotki i zabawy. Dwa ziarnka gorczycy mają zastąpić cierpienie, którego nie zaznali — i dopiero wtedy będą mogły wejść do nieba.
Za co cierpi Zły Pan?
Za zagłodzenie własnych poddanych. Jego kara jest odwzorowaniem winy: musi wiecznie cierpieć głód i pragnienie, a jedzenie odbierają mu ptaki nocne — dusze ludzi, których skrzywdził. Będzie tak, dopóki któryś z poddanych go nie nakarmi, a żaden nie może, bo ptaki zabierają wszystko.
Kim są Kruk i Sowa?
Duszami dwojga chłopów zamęczonych przez Złego Pana, występującymi w postaci ptaków nocnych. Kruk to mężczyzna zakatowany dziesięcioma pękami łozy za strząśnięcie kilku jabłek w pańskim sadzie. Sowa to kobieta, którą w noc wigilijną wypędzono z niemowlęciem na mróz, gdy przyszła prosić o pomoc.
Na czym polega wina Zosi?
Nikogo nie skrzywdziła — po prostu nikogo nie pokochała. Przeżyła dziewiętnaście lat, wyśmiewając wszystkich zalotników, i umarła, nie zaznawszy ani troski, ani prawdziwego szczęścia. Kara odpowiada winie: unosi się w powietrzu, nie mogąc ani wznieść się do nieba, ani dotknąć ziemi.
Kim jest widmo z zakrwawionym sercem?
Tekst tego nie wyjaśnia. Powszechnie przyjmuje się, że to zapowiedź Gustawa z Dziadów części IV — nieszczęśliwego kochanka, który odebrał sobie życie. Utwór nie daje jednak żadnej odpowiedzi: widmo milczy, wskazuje na serce i podąża za pasterką, a całość urywa się pytaniem chóru.
Dlaczego obrzędu nie udaje się dokończyć?
Bo ostatnie widmo nie poddaje się żadnej z reguł. Nie odpowiada na pytania, nie prosi o nic, nie reaguje ani na stułę, ani na gromnicę, ani na święcenie. Guślarz, który poradził sobie z trzema poprzednimi duszami, jest wobec niego całkowicie bezradny.
Jaką rolę pełni chór?
Podwójną. Obrzędową — powtórzenie jest częścią rytuału, tak jak w modlitwie. I komentującą, jak w tragedii antycznej: chór utrwala naukę, którą widz ma zapamiętać. Powracający refren „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie, co to będzie” spina cały utwór i wraca także w ostatnim wersie.
Kiedy i gdzie rozgrywa się akcja?
W ciągu jednej nocy Zaduszek, z 1 na 2 listopada, w kaplicy przy cmentarzu na wsi — najpewniej na dawnych Kresach, choć Mickiewicz nie nazywa miejscowości. Obrzęd kończy się z pianiem koguta po północy, ale ostatnie widmo zjawia się już po tym sygnale.
Dlaczego część II ukazała się przed częścią I?
Bo części I Mickiewicz nigdy nie ukończył — zachowały się tylko fragmenty, wydane pośmiertnie. Części II i IV ogłosił razem w 1823 roku w Wilnie, a część III dziewięć lat później w Paryżu. Numeracja cyklu nie odpowiada więc kolejności powstawania ani wydawania.
Czym Dziady część II różnią się od części III?
Niemal wszystkim poza tytułem. Część II jest krótka, ludowa i moralna: dotyczy pojedynczego człowieka i jego win wobec innych ludzi. Część III, napisana po klęsce powstania listopadowego, jest utworem politycznym i martyrologicznym, dotyczącym losu całego narodu.
Jakich przedmiotów używa Guślarz podczas obrzędu?
Kądzieli i pakuł, które pali, żeby wywołać kolejne rodzaje duchów; kadzidła; maku i soczewicy, które rzuca w rogi kaplicy dla wszystkich dusz razem; a wobec ostatniego widma także stuły i gromnicy. Przedmioty pogańskie i chrześcijańskie mieszają się tu bez zgrzytu.