Syzyfowe prace

O książce

Syzyfowe prace to powieść Stefana Żeromskiego o polskiej młodzieży w szkole zaborcy. Pisarz drukował ją w 1897 roku w odcinkach w krakowskiej „Nowej Reformie”, pod pseudonimem Maurycy Zych. Wydanie książkowe ukazało się we Lwowie w 1898 roku. W Królestwie Polskim powieść mogła wyjść dopiero w 1909 roku, po cenzuralnych skrótach, pod tytułem „Andrzej Radek, czyli Syzyfowe prace”.

Bohaterem jest Marcin Borowicz, syn zubożałego szlachcica z Gawronek. Czytelnik poznaje go jako ośmioletniego chłopca, którego rodzice odwożą do wiejskiej szkoły w Owczarach, a żegna jako maturzystę. Po drodze Marcin przechodzi przez egzaminy wstępne, stancje, szkolne kary, śmierć matki, fascynację rosyjskim inspektorem, bunt kolegów i pierwszą miłość. Drugim bohaterem jest Andrzej Radek, syn fornala, który zdobywa wykształcenie mimo biedy i pogardy kolegów.

Podstawa programowa wymaga w klasach VII–VIII tylko fragmentów powieści. Nasze opracowanie obejmuje całość, bo najczęściej omawiane sceny, czyli bunt Waleckiego, recytację „Reduty Ordona” i rozstanie z Birutą, łatwiej zrozumieć, znając cały tok zdarzeń.

Czas i miejsce akcji

Czas. Powieść nie podaje dat, ale akcja trwa około dziesięciu lat i przypada na lata 70. i 80. XIX wieku, czyli w okresie wzmożonej rusyfikacji po upadku powstania styczniowego. Pamięć o powstaniu jest w książce żywa: opowiada o nim strzelec Noga, wspominają je starzy radcy na stancji, a pani Borowiczowa drży na myśl o Murawiewie.

Miejsca akcji.

Gawronki, rodzinny majątek Borowiczów, do którego Marcin wraca na święta i wakacje. Z czasem dwór popada w ruinę.

Owczary, wieś z jednoklasową szkołą początkową, w której uczy pan Wiechowski, a dzieci śpiewają po rosyjsku.

Kleryków, miasto gubernialne z gimnazjum klasycznym mieszczącym się w dawnym klasztorze. Tu toczy się większa część powieści: w klasach, na korytarzach, w pokoju nauczycielskim, w kościele, na stancji pani Przepiórkowskiej, w parku ze źródłem, w oficynie Starego Browaru, gdzie mieszka Gontala.

Pyrzogłowy i Pajęczyn Dolny, skąd pochodzi Andrzej Radek. W Pyrzogłowach uczył się w progimnazjum, zanim przyszedł pieszo do Klerykowa.

Lasy i wzgórza wokół Gawronek, gdzie Marcin poluje ze strzelcem Nogą i słyszy opowieść o powstańcu pochowanym pod świerkiem.

Kluczowe wątki

Rusyfikacja w szkole. Od pierwszej lekcji w Owczarach Marcin uczy się po rosyjsku. W Klerykowie język polski jest przedmiotem nadobowiązkowym, a nowy zarząd gimnazjum wprowadza rewizje na stancjach, donosy i zakaz trzymania polskich książek.

Zbłądzenie Marcina. Inspektor Zabielski zjednuje sobie ucznia życzliwością. Marcin bywa w jego gabinecie, idzie na rosyjskie przedstawienie, gdzie dyrektor przedstawia go gubernatorowi, i zaczyna uważać się za kogoś lepszego od kolegów. Należy do grupy uczniów, która ulega wpływom inspektora.

Droga Andrzeja Radka. Syn fornala uczy się czytać u dziwaka Paluszkiewicza, przechodzi przez progimnazjum w Pyrzogłowach i w Klerykowie utrzymuje się z korepetycji. Wydalony za pobicie kolegi, który przedrzeźniał jego chłopską mowę, zostaje w szkole dzięki wstawiennictwu Borowicza.

Bunt Waleckiego. W klasie siódmej mały „Figa”, żarliwy katolik, przerywa lekcję historii, na której nauczyciel Kostriulew czyta oszczerstwa o katolickich zakonnicach i księżach na Litwie. Borowicz zrzuca całą winę na Waleckiego, a ten za zgodą matki dostaje rózgi zamiast wydalenia.

Przebudzenie. Nowy uczeń Bernard Zygier recytuje na lekcji polskiego „Redutę Ordona”. Marcin słucha i przypomina sobie opowieść Nogi o powstańcu. Od tej chwili razem z kolegami czyta w tajemnicy polską literaturę na zebraniach u Gontali.

Miłość do Biruty. W klasie ósmej Marcin zakochuje się w Annie Stogowskiej, córce lekarza wojskowego w służbie rosyjskiej, która nienawidzi rusyfikacji. Wyznają sobie uczucie spojrzeniami w parku. Po maturze Marcin dowiaduje się, że jej ojca przeniesiono w głąb Rosji.

Geneza utworu

Powieść ma silne podstawy autobiograficzne. Żeromski chodził do szkoły początkowej w Psarach, a od 1874 do 1886 roku uczył się w rządowym gimnazjum w Kielcach, z którego odszedł bez matury. Kleryków to literacki obraz Kielc, Owczary odpowiadają Psarom, a Gawronki dworkowi w Ciekotach, gdzie mieszkała rodzina pisarza. Pierwowzorem Andrzeja Radka był szkolny kolega Żeromskiego, Jan Wacław Machajski.

Pierwsza wersja nosiła tytuł „Wybawiciel”. Żeromski opublikował powieść w Galicji, bo w zaborze rosyjskim cenzura nie przepuściłaby opisu szkolnej rusyfikacji. Pseudonim Maurycy Zych chronił autora, który mieszkał wtedy pod zaborem rosyjskim.

Znaczenie tytułu

Syzyf z mitologii greckiej został skazany na wtaczanie pod górę głazu, który zawsze stacza się na dół. Praca syzyfowa to wysiłek, który nie może przynieść skutku. W powieści taką pracą jest rusyfikacja polskiej młodzieży. Nauczyciele, inspektorzy i dyrektorzy przez lata tłumią polski język i polską pamięć, a mimo to jedna recytacja wiersza wystarcza, żeby uczniowie odzyskali poczucie tożsamości.

Tytuł można też odczytać szerzej: syzyfową pracą jest dla Marcina i Radka samo zdobywanie wiedzy w szkole, która zamiast uczyć, ma urzędników wychować.

Kompozycja, narracja, język

Powieść ma osiemnaście rozdziałów. Jest powieścią o dorastaniu: akcja idzie chronologicznie za Marcinem od pierwszej szkoły do matury. Wyjątkiem jest rozdział XII, który cofa się do dzieciństwa Andrzeja Radka i opowiada jego drogę do Klerykowa, zanim obaj bohaterowie się spotkają.

Narrator jest trzecioosobowy. Często opowiada z perspektywy Marcina, ale nie ukrywa ironii wobec jego złudzeń, na przykład gdy chłopiec napawa się wizytami u inspektora. Równie ironicznie opisuje nauczycieli i szkolne rytuały.

Język łączy realistyczny opis z fragmentami lirycznymi, zwłaszcza w scenach przyrody i miłości. W dialogach słychać gwarę chłopską, uczniowski żargon („koza”, „pała”, „wykuwać”) i wtrącenia rosyjskie, które pokazują, jak obcy język wchodził w codzienną mowę uczniów.