Problematyka — Syzyfowe prace
Motywy, symbole i interpretacja — z odwołaniem do konkretnych scen utworu.
Rusyfikacja jako system
Żeromski pokazuje rusyfikację jako porządek, który obejmuje język lekcji, podręczniki, śpiew w kościele, stancje, a nawet noc, bo nauczyciele przeprowadzają nocne rewizje. Szkoła ma wychować lojalnych poddanych. Najgroźniejsza okazuje się uprzejmość inspektora Zabielskiego, który zamiast karać, chwali.
Uległość i jej koszt
Marcin nie jest zdrajcą z przekonania. Ulega z próżności i samotności: pochlebia mu uwaga ważnego człowieka, a po śmierci matki nie ma oparcia. Rosyjska lektura wydaje mu się też oknem na świat. Cenę tej uległości płaci Walecki: Borowicz obciąża go w śledztwie i naraża na rózgi. Spojrzenie Waleckiego po powrocie do klasy jest pierwszym sygnałem, że Marcin przekroczył granicę.
Moc słowa poetyckiego
Przełom przynosi wiersz. „Reduta Ordona” wyrecytowana na lekcji języka polskiego łączy się w umyśle Marcina z opowieścią strzelca Nogi o powstańcu. Potem polska literatura czytana w tajemnicy u Gontali zmienia go trwale.
Awans społeczny
Andrzej Radek jest synem fornala. Jako dziecko pasie świnie, w szkole znosi drwiny z chłopskiej mowy, przymiera głodem i mieszka w izbie ze szczurami. Jego historia jest opowieścią o chłopie, który zdobywa wiedzę mimo biedy i pogardy. Słychać w niej pozytywistyczny wątek pracy u podstaw: czytać uczy go przypadkowy dziwak.
Dorastanie i sieroctwo
Powieść śledzi Marcina od ośmiu lat do matury. Po śmierci matki chłopiec zostaje sam i szuka oparcia kolejno w religii, w inspektorze, w rosyjskiej lekturze, w koleżeńskim kółku i w miłości. W ostatniej scenie rękę podaje mu Radek, kolega, któremu kiedyś sam pomógł.
Pierwsza miłość
Uczucie do Biruty jest nieme: bohaterowie nie zamieniają ani słowa, wyznają sobie miłość spojrzeniami. Anna, formalnie Rosjanka, jest bardziej nieprzejednana wobec rusyfikacji niż wielu Polaków. Jej wyjazd w głąb Rosji po przeniesieniu ojca kończy szkolną drogę Marcina gorzkim pytaniem, po co dorośli czynią na złość słabszym od siebie.