Streszczenie — Syzyfowe prace

Ośmioletni Marcin Borowicz trafia do wiejskiej szkoły w Owczarach, gdzie uczy się po rosyjsku, a potem zdaje do gimnazjum w Klerykowie. Po śmierci matki zaniedbuje naukę. Nowy inspektor Zabielski zjednuje go pochwałami i Marcin ulega rusyfikacji. W szkole pojawia się Andrzej Radek, syn fornala, którego Marcin ratuje przed wydaleniem. W klasie siódmej Borowicz obciąża winą Waleckiego, buntującego się przeciw nauczycielowi historii. Przełom przychodzi, gdy Bernard Zygier recytuje na lekcji „Redutę Ordona”. Marcin zaczyna czytać polską literaturę na tajnych zebraniach, zakochuje się w Annie Stogowskiej zwanej Birutą i zdaje maturę. Po wakacjach dowiaduje się, że Biruta wyjechała w głąb Rosji. Pociesza go Radek.

Rozdziały I–II. Szkoła w Owczarach

Na początku stycznia państwo Borowiczowie odwożą swojego jedynaka, ośmioletniego Marcina, do szkoły początkowej w Owczarach. Uczy tam pan Wiechowski. Marcin mieszka u nauczyciela razem z dziesięcioletnią Józią. Już pierwszego dnia starszy uczeń Piotr Michcik pyta go, czy umie czytać po rosyjsku. Na lekcji śpiewu Wiechowski wykrzykuje razem z dziećmi rosyjską pieśń cerkiewną.
Po dwóch miesiącach Marcin czyta i pisze dyktanda po rosyjsku, a Wiechowski przygotowuje go do egzaminu do gimnazjum. Do szkoły przyjeżdża naczelnik dyrekcji naukowej Jaczmieniew. Chłopi skarżą się, że Wiechowski uczy dzieci tylko po rosyjsku, a nauczyciel trzęsie się ze strachu przed zwierzchnikiem.

Rozdziały III–IV. Egzamin w Klerykowie

Matka zawozi Marcina do gimnazjum w Klerykowie. Na korytarzu dawnego klasztoru tłoczą się rodzice. Pani Borowiczowa wynajmuje korepetytora, nauczyciela gimnazjum pana Majewskiego, i płaci mu rubla za lekcję. Chłopiec zdaje egzaminy z rosyjskiego i arytmetyki i zostaje przyjęty do klasy wstępnej, jak niemal wszyscy uczniowie Majewskiego. Matka umieszcza go na stancji u starej pani Przepiórkowskiej, gdzie przychodzą na kawę dwaj dawni radcy, Somonowicz i Grzebicki.

Rozdziały V–VI. Pierwszy rok

Marcin wkuwa lekcje na starych belkach za szopą, pod wierzbami, które przypominają mu dom. Na stancji rządzą bracia Daleszowscy, a jego jedynym sprzymierzeńcem jest Szwarc. W klasie chłopiec cieszy się z pały kolegi Gumowicza, ale widok jego łzy budzi w nim pierwsze w życiu współczucie. Przed Zielonymi Świątkami matka zabiera go na dwa dni do Gawronek. W drodze Marcin zrywa dla niej bez przy kapliczce.

Rozdziały VII–IX. Lata w niższych klasach

Latem umiera pani Borowiczowa. Marcin na pogrzebie udaje rozpacz, a w szkole się opuszcza. W dniu święta państwowego ucieka z kolegą Wilczkiem na wagary, a wróciwszy do kościoła, słyszy, jak ksiądz Wargulski odmawia inspektorowi, który żąda, by uczniowie śpiewali hymn państwowy po rosyjsku. W klasie pierwszej uczy go łaciny stary Rudolf Leim, zdegradowany za słaby rosyjski, a arytmetyki surowy Nogacki.
W klasie trzeciej Marcin z kolegami ze stancji strzela w parku ze starego pistoletu. Sprawa wychodzi na jaw. Przed radą pedagogiczną Szwarc wszystkiemu zaprzecza, a Marcin mówi, że strzelał „bez prochu”, czym rozśmiesza nauczycieli. Obaj zostają ukarani tylko długą kozą o chlebie i wodzie. Marcin, przekonany, że ocaliła go zmarła matka, przeżywa okres żarliwej pobożności i codziennie rano modli się w kościele.

Rozdział X. Wakacje w Gawronkach

Po czwartej klasie Marcin spędza wakacje w podupadającym dworze ojca. Chodzi na polowania ze strzelcem Nogą. Noga pokazuje mu mogiłę pod świerkiem i opowiada o powstańcu, którego dwaj rosyjscy jeźdźcy pędzili, bijąc nahajami. Chłop z okolicy zastrzelił jednego z nich, ale uwolniony powstaniec zmarł z ran.

Rozdział XI. Nowy zarząd

Po wakacjach w gimnazjum zmienia się władza: dyrektorem zostaje Kriestoobriadnikow, inspektorem Zabielski. Na stancjach wprowadza się rewizje i książki wyjść, a posiadanie polskiej książki staje się przestępstwem. Marcin na przekór kolegom idzie na rosyjskie przedstawienie amatorskie. Majewski wprowadza go do loży dyrektora, który przedstawia kilku uczniów gubernatorowi. Nazajutrz Zabielski zaprasza Borowicza do swojego gabinetu, częstuje ciastkami i skarży się, że uczniowie mu nie ufają. Chłopiec wychodzi oczarowany i staje się stałym gościem inspektora.

Rozdział XII. Andrzej Radek

Rozdział cofa się do dzieciństwa Jędrka Radka, syna fornala z Pajęczyna Dolnego. Pasącego świnie chłopca zaczyna uczyć czytać guwerner Paluszkiewicz, zwany Kawką. Radek kończy progimnazjum w Pyrzogłowach i pieszo idzie do Klerykowa, do klasy piątej. Utrzymuje się z korepetycji u pana Płoniewicza i mieszka w izbie ze szczurami, ale cieszy się nią jak niczym dotąd.
Koledzy drwią z jego chłopskiej mowy. Kiedy Tymkiewicz ośmiesza go przy tablicy, Radek bije go do krwi i zostaje wydalony. Siedzi zrozpaczony na kamieniu na dziedzińcu, gdy podchodzi do niego nieznajomy szóstoklasista, Marcin Borowicz, i idzie wstawić się za nim u inspektora. Radek zostaje w szkole i nie zapomina, kto go ocalił.

Rozdział XIII. Klasa szósta

Klasa dzieli się na dwa obozy: „literatów” skupionych wokół inspektora, do których należy Borowicz, i resztę. Uczniowie czytają rosyjskie książki, a w końcu także przemycony rosyjski przekład „Historii cywilizacji w Anglii” Buckle’a, który wywołuje wśród nich burzę filozoficzną i odwraca ich od religii. Narrator zauważa, że była to najzjadliwsza forma rusyfikacji, bo młodzież prowadziła ją dobrowolnie.

Rozdział XIV. Bunt Waleckiego

W klasie siódmej nauczyciel historii Kostriulew czyta spoza programu oszczerczą opowieść o katolickim klasztorze pod Wilnem. Mały Walecki, zwany „Figą”, żarliwy katolik, krzyczy, że to potwarz i nędzny fałsz, a Kostriulew wychodzi z klasy. Dyrektor ogłasza bunt. W śledztwie Borowicz zrzuca całą winę na Waleckiego, a koledzy powtarzają jego wersję, żeby ocalić klasę. Walecki za zgodą matki dostaje rózgi zamiast wyrzucenia z wilczym biletem. Wracając do klasy, patrzy na Borowicza tak, że ten drży.

Rozdział XV. Zygier

Po świętach Bożego Narodzenia do klasy siódmej przychodzi Bernard Zygier, wyrzucony z gimnazjum w Warszawie. Na lekcji języka polskiego u nieśmiałego Sztettera mówi z pamięci „Redutę Ordona”. Walecki pilnuje drzwi, a klasa słucha w ciszy. Borowicz rozpoznaje w wierszu żołnierza z opowieści Nogi i ledwie powstrzymuje płacz. Sztetterowi spod przymkniętych powiek płyną łzy.

Rozdział XVI. Stary Browar

W klasie ósmej uczniowie spotykają się w tajemnicy u Mariana Gontali, w oficynie Starego Browaru. Zygier prowadzi niedzielne zebrania, na których czyta się polską poezję i literaturę. Marcin przeżywa dzieła epoki Mickiewicza jak oczyszczenie. Pewnej nocy, gdy pan Majewski czatuje na uczniów nad kanałem w pobliżu domu Gontali, Borowicz obrzuca go z ukrycia błotem, szepcząc: „Masz, renegacie, masz, szpiegu”.

Rozdział XVII. Matura i Biruta

Po Wielkanocy ósmoklasiści przygotowują się do matury. Już pod koniec zimy Marcin zakochał się w Annie Stogowskiej, zwanej Birutą, uczennicy gimnazjum żeńskiego. Jej ojciec jest rosyjskim lekarzem wojskowym, matka była prawosławna, a szkoła zalicza ją do Rosjanek, choć Anna uczy młodsze rodzeństwo nienawiści do rusyfikacji. Pewnego ranka w parku przy źródle Marcin i Biruta wyznają sobie miłość samymi spojrzeniami.

Rozdział XVIII. Pożegnanie

Po maturze i wakacjach, w czasie których prowadzi gospodarstwo chorego ojca, Marcin wraca do Klerykowa. Pani Przepiórkowska zamyka stancję, bo władze tworzą internaty, a stary radca Somonowicz nazywa Marcina wrogiem narodu za jego słowa o ucisku. Borowicz biegnie pod dom Biruty. Stróżka mówi mu, że doktora Stogowskiego przeniesiono w głąb Rosji i cała rodzina wyjechała. W parku Marcin czyta kartkę z pieśnią przepisaną ręką Biruty i płacze. Podchodzi do niego Radek, teraz uczeń klasy ósmej, i ściska mu rękę.