Proszę państwa do gazu

O książce

Proszę państwa do gazu to opowiadanie Tadeusza Borowskiego, byłego więźnia Auschwitz. Narrator, polski więzień z Birkenau, idzie z komandem zwanym „Kanadą” na rampę kolejową. Przez jeden upalny dzień i jedną noc pomaga rozładowywać pociągi z Żydami z Sosnowca i Będzina. Większość przywiezionych jedzie ciężarówkami prosto do komór gazowych. Więźniowie zabierają ich bagaże, a z jedzenia i rzeczy po zamordowanych obóz będzie żył przez kilka następnych dni.

Borowski nie opisuje obozu z perspektywy ofiary, która zachowała niewinność. Jego narrator jest częścią machiny: ma paczki z domu, je chleb z Warszawy i sardynki z transportów, a na rampie wykonuje polecenia esesmanów. Tekst jest krótki i czyta się go w pół godziny, ale należy do najczęściej omawianych utworów polskiej literatury o Zagładzie.

Utwór jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum. Na maturze przydaje się w tematach o człowieku w sytuacji granicznej, o złu i odpowiedzialności, a także jako przykład literatury obozowej, często obok Innego świata Gustawa Herlinga-Grudzińskiego.

Czas i miejsce akcji

Akcja trwa niecałą dobę: od upalnego przedpołudnia do świtu następnego dnia. Rozgrywa się latem 1943 roku, w czasie, gdy do Auschwitz przychodziły transporty z likwidowanych gett w Sosnowcu i Będzinie. Narrator mówi, że więźniowie wybrani z tego transportu do pracy dostaną numery ze 131 i 132 tysiąca.

Miejsca akcji i miejsca, o których mowa w opowiadaniu:

• blok w Birkenau, przerobiony z końskiej stajni, gdzie na pryczach (buksach) gnieździ się ponad pół tysiąca nagich po odwszawianiu więźniów;
• brama obozu, przez którą komando przechodzi, licząc się piątkami;
• droga przez obóz: puste odcinki, obóz czeski, kwarantanna, sad przy szpitalu SS i linia wielkiego łańcucha straży;
• rampa kolejowa wśród drzew, podobna do prowincjonalnej stacyjki, z drewnianym barakiem, w którym esesmani mają kantynę, ze stosami szyn, desek i cegieł;
• wagony towarowe, do których więźniowie wchodzą po wyładowaniu ludzi;
• obóz kobiecy (FKL), widoczny z bloku, i krematoria, do których jadą ciężarówki;
• droga powrotna do obozu o świcie, kiedy dym z krematoriów płynie nad Birkenau w stronę Trzebini.

W rozmowach i wspomnieniach pojawiają się też miejsca spoza obozu: Warszawa, skąd matka narratora przysyła chleb, a ojciec pomidory z ogródka (w pewnej chwili przed oczami narratora majaczą warszawskie Aleje); Sosnowiec i Będzin, skąd przyjechał transport; Saloniki, Strasburg, Rotterdam, Paryż i Marsylia, skąd przychodziły wcześniejsze transporty; komando Harmenze, na które przeniesiono część „Kanady”; Sewastopol, z którego pochodzi marynarz Andrej, oraz Berlin, do którego odsyła się złoto.

Kluczowe wątki

Kanada i życie z transportów. „Kanadą” nazywano w obozie magazyny rzeczy zrabowanych przywiezionym Żydom i komanda, które je obsługiwały, także przy rozładunku na rampie. Nazwa kojarzyła się z krajem bogactwa. Więźniowie z Kanady mają co jeść i co wymieniać, dlatego nie życzą sobie końca transportów. Otyły marsylczyk mówi wprost, że wszyscy w obozie żyją z tego, co przywiozą ludzie wiezieni do gazu.

Rampa. Esesmani przyjeżdżają na rampę jak do biura: witają się, pokazują sobie zdjęcia dzieci, piją wodę mineralną w kantynie. Gdy z wagonów słychać krzyk o wodę i powietrze, jeden z nich każe strzelić serią po ścianach. Więźniowie wyrywają przybyłym bagaże, a karetka z czerwonym krzyżem, jak mówi narrator, wozi gaz. Esesman z notatnikiem liczy kreskami ciężarówki. Pod koniec nocy zapisuje piętnaście tysięcy.

Kłamstwo jako litość. Na pytania przybyłych, co z nimi będzie, więźniowie odpowiadają, że nie rozumieją po polsku. Henri mówi ludziom z transportów, że idą się kąpać. Narrator przyjmuje obozową zasadę, że ludzi idących na śmierć oszukuje się do końca, bo to jedyna możliwa forma litości.

Matka i dziecko. Młoda kobieta ucieka od biegnącego za nią dziecka i krzyczy, że to nie jej. Wie, że kobiety z dziećmi idą do gazu. Rosyjski więzień Andrej powala ją, wrzuca na ciężarówkę i rzuca jej dziecko pod nogi, a esesman chwali go za ukaranie „wyrodnej matki”.

Dziewczyna o jasnych włosach. Młoda kobieta zeskakuje z wagonu i pyta narratora, dokąd ich zawiozą. On milczy. Dziewczyna rozumie wszystko, z pogardą odrzuca głowę i sama wbiega na ciężarówkę.

Rozpad narratora. Po pierwszym transporcie narrator czuje złość na przybyłych. Pyta Henriego, czy są dobrymi ludźmi. W nocy, gdy dłoń trupa zaciska mu się na ręce, wymiotuje i ucieka pod szyny. Obóz wydaje mu się wtedy „zatoką spokoju”.

Geneza utworu

Tadeusz Borowski został aresztowany w lutym 1943 roku w Warszawie, a wiosną trafił z Pawiaka do Auschwitz, gdzie dostał numer 119198. W obozie był między innymi sanitariuszem. W sierpniu 1944 roku przewieziono go do obozów w Niemczech, a wyzwolenia doczekał w filii Dachau w Allach.

Opowiadanie powstało wkrótce po wojnie, gdy Borowski przebywał w Niemczech. Weszło do tomu Byliśmy w Oświęcimiu, wydanego w Monachium w 1946 roku wspólnie z dwoma innymi byłymi więźniami, Januszem Nel Siedleckim i Krystynem Olszewskim. W Polsce utwór trafił do zbioru Pożegnanie z Marią, z którego pochodzi dziś czytany tekst.

Od 1 sierpnia 1943 roku Niemcy likwidowali getta w Sosnowcu i Będzinie, a mieszkańców wywozili do Auschwitz. Pociągi zatrzymywały się na tak zwanej starej rampie między obozem macierzystym a Birkenau i tam dokonywano selekcji. Z rzeczy zamordowanych korzystało komando „Kanada”.

Znaczenie tytułu

Tytuł brzmi jak grzeczna zapowiedź: „proszę państwa” to zwrot, którym zaprasza się gości do stołu albo pasażerów do wagonu. Tu zaprasza do komory gazowej. Zderzenie uprzejmej formuły z celem, do którego prowadzi, oddaje sposób działania obozu: przybyłych oszukuje się do ostatniej chwili, uspokaja, mówi o kąpieli.

Podobnie brzmią słowa esesmana z opowiadania: „Meine Herrschaften, moi państwo, nie rozrzucajcie tak rzeczy”. Ta ironia mówi, że zbrodnia miała w Auschwitz formę zwykłej pracy: z porządkiem, notatnikiem i uprzejmym tonem.

Kompozycja, narracja, język

Opowiadanie ma budowę chronologiczną. Zaczyna się w bloku w porze obiadu, prowadzi przez przemarsz na rampę, dwa dzienne transporty i nocny rozładunek, a kończy się powrotem do obozu o świcie. Z każdą sceną narrator jest bardziej zmęczony.

Narrator mówi w pierwszej osobie, często w czasie teraźniejszym, i chętnie sięga po formy bezosobowe: „wskakuje się do środka”, „wynosi się je jak kurczaki”. Taki sposób mówienia oddaje stan człowieka, który przestał odróżniać swoje czyny od obozowej rutyny. Narrator nie komentuje moralnie tego, co widzi. Pokazuje zachowanie ludzi, a ocenę zostawia czytelnikowi. Krytycy nazywali tę metodę behawioryzmem.

Język jest mieszaniną polszczyzny, niemieckich komend i obozowego żargonu: „lager”, „antreten”, „organizować”, „muzułmanie”, „posty”. Pojawiają się francuskie wtrącenia Henriego, rosyjskie przekleństwa Andreja i „krematoryjne esperanto”, w którym Grecy porozumiewają się z Polakami. Zdania są krótkie, rzeczowe, a najokropniejsze fakty podane są zwykłym tonem. W kilku miejscach narrator wybiega w przyszłość i mówi, że po wojnie policzy się spalonych, o rozbudowie obozu i o ulepszonych komorach. Opowiadanie kończy się obrazem dymu nad Birkenau i śpiewem przechodzących esesmanów.