Tadeusz Borowski

Wczesne życie i edukacja

Tadeusz Borowski urodził się 12 listopada 1922 roku w Żytomierzu, na terenie radzieckiej Ukrainy, w polskiej rodzinie. Gdy miał cztery lata, ojca aresztowano i zesłano do łagru w Karelii. W 1930 roku matkę wywieziono na Syberię. Chłopcem zaopiekowała się ciotka, a starszy brat Juliusz trafił do internatu.

W 1932 roku ojca wymieniono na komunistów więzionych w Polsce. Dziesięcioletni Tadeusz i jego brat sami przejechali przez Kijów i Moskwę do polskiej granicy, gdzie czekał na nich ojciec. Matka wróciła dwa lata później. Rodzina zamieszkała w Warszawie. Borowski uczył się w internacie franciszkanów, a potem w Gimnazjum im. Tadeusza Czackiego, które ukończył w czasie okupacji na tajnych kompletach. Następnie studiował polonistykę na tajnym Uniwersytecie Warszawskim, gdzie poznał przyszłą żonę, Marię Rundo.

Debiut i pierwsze dzieła

W 1942 roku Borowski wydał własnym sumptem tomik wierszy Gdziekolwiek ziemia, odbity w konspiracji na powielaczu. Był to katastroficzny obraz świata zniszczonego przez wojnę, bez nadziei, jaką mieli inni poeci jego pokolenia. Pracował wtedy jako magazynier w firmie budowlanej na warszawskiej Pradze i mieszkał w baraku obok obozu przejściowego przy ulicy Skaryszewskiej. Te miejsca opisał potem w opowiadaniu Pożegnanie z Marią.

W lutym 1943 roku Maria Rundo została aresztowana. Borowski wpadł w zasadzkę w jej mieszkaniu i trafił na Pawiak, a wiosną do Auschwitz. Dostał numer 119198. W obozie był między innymi sanitariuszem, pisał wiersze i listy do Marii, która także była więźniarką Auschwitz. W sierpniu 1944 roku wywieziono go do Dautmergen, filii obozu Natzweiler-Struthof, a potem do Dachau. Wyzwolili go Amerykanie w filii Dachau w Allach na przełomie kwietnia i maja 1945 roku.

Kontekst historyczny

Borowski należał do pokolenia Kolumbów, czyli ludzi urodzonych około 1920 roku, których młodość przypadła na wojnę i okupację. W odróżnieniu od Krzysztofa Kamila Baczyńskiego czy Andrzeja Trzebińskiego, swojego przyjaciela z gimnazjum, nie wierzył w heroiczną ofiarę ani w ocalenie przez wartości. Obóz utwierdził go w przekonaniu, że dawna kultura nie obroniła ludzi przed zbrodnią.

Po wyzwoleniu Borowski został w Niemczech. W Monachium wydał wspólnie z Januszem Nel Siedleckim i Krystynem Olszewskim książkę Byliśmy w Oświęcimiu (1946). W 1946 roku wrócił do Polski. W listopadzie tego roku wróciła Maria, a w grudniu wzięli ślub. Jego opowiadania obozowe wywołały ostry spór. Część krytyków zarzucała mu nihilizm i brak moralnego osądu, bo narrator był współuczestnikiem obozowej machiny, a nie niewinną ofiarą.

Dojrzałość twórcza

W 1948 roku ukazały się dwa najważniejsze tomy Borowskiego: Pożegnanie z Marią, z opowiadaniami obozowymi, i Kamienny świat, cykl krótkich opowiadań o wojnie i pierwszych latach powojennych. W tym samym roku wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej. Zaangażował się w budowę nowego ustroju, pisał publicystykę w duchu socrealizmu i krytykował zarówno Kościół, jak i kulturę Zachodu. W latach 1949–1950 pracował w Polskiej Misji Wojskowej w Berlinie. W 1950 roku otrzymał nagrodę państwową.

Zwrot ku socrealizmowi oznaczał odejście od prozy, która przyniosła mu uznanie. Sam poddał swoje opowiadania obozowe publicznej samokrytyce. 26 czerwca 1951 roku urodziła mu się córka Małgorzata. Kilka dni później, 1 lipca, Borowski zatruł się gazem w swoim warszawskim mieszkaniu. Zmarł w szpitalu 3 lipca 1951 roku, mając 28 lat. Uważa się, że było to samobójstwo; jego przyczyny do dziś są przedmiotem sporów. Pochowano go w Alei Zasłużonych na Powązkach Wojskowych.

Spuścizna i znaczenie

Borowski należy do najważniejszych polskich autorów prozy o Zagładzie. Jego opowiadania obozowe przełożono na wiele języków. Angielski wybór, zatytułowany tak jak to opowiadanie (This Way for the Gas, Ladies and Gentlemen), ukazał się w serii Penguin Modern Classics. Czesław Miłosz opisał go w Zniewolonym umyśle jako Betę, nieszczęśliwego kochanka, który z rozczarowania światem wybrał komunizm.

W szkole Borowski jest czytany jako autor opowiadań obozowych, przede wszystkim Proszę państwa do gazu, Ludzi, którzy szli i U nas w Auschwitzu. Uczniowie poznają dzięki niemu pojęcie człowieka zlagrowanego i pytanie o to, co zostaje z moralności, gdy przetrwanie zależy od cudzej śmierci.