Ferdydurke

O książce

Ferdydurke to powieść Witolda Gombrowicza, wydana przez warszawskie Towarzystwo Wydawnicze „Rój” jesienią 1937 roku, z datą 1938 na karcie tytułowej. Okładkę i ilustracje zaprojektował Bruno Schulz. To jedna z najważniejszych polskich powieści XX wieku, pełna groteski, absurdu i gier językowych.

Bohater, trzydziestoletni literat Józio Kowalski, budzi się z poczuciem, że jest niedojrzały. Odwiedza go profesor Pimko, traktuje go jak ucznia i zabiera do szkoły. Józio przechodzi przez trzy światy, z których każdy narzuca mu inną rolę: szkołę, nowoczesny dom Młodziaków i tradycyjny ziemiański dwór. Ucieka z nich po kolei, ale zawsze wpada w następną formę.

W liceum Ferdydurke jest lekturą obowiązkową we fragmentach. Najczęściej omawia się rozdziały szkolne: lekcję polskiego, lekcję łaciny i pojedynek na miny. To opracowanie obejmuje całą powieść, bo jej sens widać dopiero w zestawieniu wszystkich trzech części.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się współcześnie wobec autora, w Polsce lat 30. XX wieku, i trwa kilka tygodni. Czas jest umowny: trzydziestolatek siedzi w ławce z gimnazjalistami i nikogo to nie dziwi.

Miejsca akcji:

• mieszkanie Józia, w którym zaczyna się powieść;
• szkoła dyrektora Piórkowskiego: podwórko, klasa, gabinet dyrektora;
• stancja u inżynierostwa Młodziaków, w tym pokój Zuty;
• wiejskie drogi, którymi Józio i Miętus wędrują w poszukiwaniu parobka;
• dwór Hurleckich w Bolimowie, gdzie mieszkają ciotka Józia, wuj Konstanty, kuzyn Zygmunt i kuzynka Zosia;
• w rozdziałach-wstawkach: świat uczonych, po którym ściga się Filidor, profesor z Lejdy, ze swoim przeciwnikiem, oraz kort tenisowy w Paryżu z opowieści o Filibercie.

Kluczowe wątki

Porwanie do szkoły. Profesor Pimko, filolog z Krakowa, uznaje Józia za niedojrzałego i wtłacza go w rolę ucznia. W szkole dyrektora Piórkowskiego uczniowie dzielą się na dwa obozy. „Chłopięta” pod wodzą Syfona chcą być niewinne i szlachetne. „Chłopaki” pod wodzą Miętusa popisują się wulgarnością. Na lekcji polskiego profesor Bladaczka każe uczniom przyjąć, że Słowacki zachwyca, a na lekcji łaciny nauczyciel pyta z odmian i reguł.

Pojedynek na miny. Spór obozów rozstrzyga pojedynek Syfona z Miętusem, a Józio pełni w nim funkcję superarbitra. Syfon robi miny anielskie, Miętus coraz bardziej odrażające. Kiedy Syfon zyskuje przewagę, chłopaki go obezwładniają, a Miętus szepcze mu do uszu wulgarne słowa o sprawach płci. Później okazuje się, że Syfon nie zniósł tego upokorzenia i się powiesił.

Dom Młodziaków. Pimko umieszcza Józia na stancji u inżyniera Młodziaka i jego żony, którzy chcą uchodzić za nowoczesnych. Józio zakochuje się w ich córce Zucie, pensjonarce i sportsmence. W jej obecności czuje się jednak ośmieszony, więc podrabia pismo dziewczyny i zaprasza nocą do jej pokoju dwóch adoratorów: ucznia Kopyrdę i profesora Pimkę. Kompromitacja Pimki kończy się bójką, a Józio ucieka z Miętusem.

Dwór Hurleckich. Miętus marzy o zbrataniu się z parobkiem, czyli z kimś spoza form. Na wsi obaj zostają napadnięci przez chłopów, a ciotka Hurlecka zabiera ich do dworu w Bolimowie. Miętus spoufala się ze służącym Walkiem, co w ziemiańskim świecie jest skandalem. Dochodzi do awantury, bójki i buntu chłopów. Józio ucieka z kuzynką Zosią, ale zamiast wolności czeka go kolejna forma: rola kochanka.

Geneza utworu

Gombrowicz pisał Ferdydurke w połowie lat 30., po debiutanckim tomie opowiadań Pamiętnik z okresu dojrzewania (1933), który krytyka przyjęła jako dzieło niedojrzałe. Powieść jest w dużej mierze odpowiedzią na te zarzuty: autor uczynił niedojrzałość swoim głównym tematem.

Na powieść złożyły się obserwacje ze szkoły, z inteligenckich salonów i z ziemiańskich dworów; te ostatnie Gombrowicz znał z domu rodzinnego. Książka była też polemiką z literaturą swojego czasu: z patosem, szkolnym kultem wieszczów i przekonaniem, że dorosłość i kultura nadają człowiekowi dojrzały kształt.

Pierwsze wydanie wywołało spór. Bruno Schulz wygłosił w styczniu 1938 roku odczyt o powieści, a jego esej ukazał się w „Skamandrze”. W PRL Ferdydurke wydano w 1957 roku, po czym władze zablokowały druk książek Gombrowicza. Powieść wróciła do księgarń dopiero w 1986 roku, w edycji Wydawnictwa Literackiego. Pierwszym przekładem był hiszpański, przygotowany przez Gombrowicza wspólnie z przyjaciółmi w Buenos Aires i wydany w 1947 roku.

Znaczenie tytułu

Słowo „Ferdydurke” nie pada w powieści, a autor nie podał jego źródła i mówił, że nic nie znaczy. Bogdan Baran wskazał w 1984 roku postać Freddy’ego Durkee z powieści Babbitt Sinclaira Lewisa. Trop wzmocniło odnalezione przez Henryka Markiewicza opowiadanie Gombrowicza Uszy, w którym pojawia się postać o podobnym imieniu. Michał Głowiński uważał, że tytuł jest celowo pozbawiony sensu.

Tytuł niczego nie zapowiada, podobnie jak powieść nie spełnia oczekiwań czytelnika.

Kompozycja, narracja, język

Powieść ma czternaście rozdziałów z tytułami. Dwie pary wstawek dzielą ją na trzy części. Rozdziały I–III rozgrywają się w szkole, VI–X u Młodziaków, a XIII–XIV we dworze. Rozdziały IV i XI to eseje odautorskie: „Przedmowa do Filidora dzieckiem podszytego” i „Przedmowa do Filiberta dzieckiem podszytego”. Rozdziały V i XII to groteskowe opowiadania o Filidorze i Filibercie. Wstawki komentują główną fabułę i wykładają poglądy autora na sztukę i formę.

Narratorem jest sam Józio, który opowiada w pierwszej osobie. Często zwraca się do czytelnika, komentuje własne przeżycia i przerywa akcję rozważaniami.

Gombrowicz stworzył własny język. Wprowadził pojęcia, które weszły do polszczyzny: gęba, pupa, upupienie, łydka. Posługiwał się groteską, parodią, powtórzeniami i neologizmami, a styl celowo przerysował. Sceny zbiorowych bójek kończą się splątaniem ciał, w którym znika wszelki porządek.