Streszczenie — Ferdydurke

Trzydziestoletni literat Józio budzi się z poczuciem, że jest niedojrzały. Profesor Pimko zabiera go do szkoły, gdzie uczniowie spierają się o to, czy być niewinnym, czy wulgarnym. Pojedynek na miny między Syfonem a Miętusem kończy się upokorzeniem Syfona. Potem Pimko umieszcza Józia na stancji u nowoczesnych Młodziaków. Józio zakochuje się w ich córce Zucie, ale ją kompromituje, ściągając nocą do jej pokoju Kopyrdę i Pimkę. Ucieka z Miętusem na wieś, gdzie trafiają do dworu Hurleckich. Miętus spoufala się ze służącym Walkiem, co kończy się awanturą i buntem chłopów. Józio ucieka z kuzynką Zosią, ale wpada w kolejną formę.

Rozdział I. Porwanie

Józio Kowalski, trzydziestoletni początkujący literat, budzi się z poczuciem rozbicia i niedojrzałości. Nachodzą go wspomnienia z młodości. Odwiedza go profesor T. Pimko, filolog z Krakowa. Przegląda jego pisanie, traktuje go jak ucznia, przepytuje i zabiera do szkoły dyrektora Piórkowskiego. Józio nie potrafi się sprzeciwić.

Rozdział II. Uwięzienie i dalsze zdrabnianie

Na podwórku szkolnym uczniowie dzielą się na dwa obozy. „Chłopięta” pod przewodem Syfona (Pylaszczkiewicza) chcą być niewinne i czyste. „Chłopaki” pod przewodem Miętusa (Miętalskiego) udają zepsutych i sypią wulgaryzmami. Na lekcji polskiego profesor Bladaczka wmawia uczniom, że Słowacki był wielkim poetą i zachwyca. Gałkiewicz przyznaje, że poeta wcale go nie zachwyca, bo nikt nie czyta Słowackiego z własnej woli. Nauczyciel wpada w panikę, powtarza swoje formułki i grozi Gałkiewiczowi złym stopniem. Na lekcji łaciny tylko Syfon jest przygotowany, a pozostali dostają złe stopnie.

Rozdział III. Przyłapanie i dalsze miętoszenie

Konflikt obozów rozstrzyga pojedynek na miny między Syfonem a Miętusem. Józio jest superarbitrem, sędziują też inni uczniowie. Syfon robi miny wzniosłe i niewinne, Miętus coraz bardziej wstrętne. Kiedy Syfon zdobywa przewagę, chłopaki go obezwładniają, a Miętus szepcze mu do uszu wulgarne słowa o sprawach płci. W klasie wybucha zamieszanie, a do sali wchodzi Pimko.

Rozdziały IV–V. Przedmowa do Filidora dzieckiem podszytego i Filidor dzieckiem podszyty

W przedmowie narrator wykłada swoje poglądy na sztukę, formę i niedojrzałość. Kpi z krytyków i szkolnego kultu arcydzieł. W opowiadaniu syntetyk Filidor i jego przeciwnik analityk toczą pojedynek na teorie, który kończy się odstrzeliwaniem części ciała kobiety przeciwnika. To groteskowa przypowieść o sporze syntezy z analizą.

Rozdział VI. Uwiedzenie i dalsze zapędzanie w młodość

Pimko umieszcza Józia na stancji u inżynierostwa Młodziaków, którzy uważają się za ludzi nowoczesnych. Drzwi otwiera ich córka Zuta, pensjonarka i sportsmenka. Pimko, chcąc, żeby Zuta gardziła Józiem, przedstawia go jako chłopca, który udaje dorosłego.

Rozdział VII. Miłość

Józio zakochuje się w Zucie, choć przy niej czuje się ośmieszony i sprowadzony do roli smarkacza. Odwiedza go Miętus. Józio zwierza mu się z miłości, a Miętus opowiada, że Zutą interesuje się Kopyrda, i wyznaje, że marzy o bratniej więzi z parobkiem.

Rozdział VIII. Kompot

Przychodzi wiadomość, że Syfon powiesił się, nie mogąc znieść tego, co spotkało go w czasie pojedynku. Przy obiedzie Młodziakowa ostentacyjnie łamie obyczajowe tabu, żeby pokazać, jak nowocześnie wychowuje córkę. Józio na złość kruszy chleb do kompotu i bawi się nim jak dziecko.

Rozdział IX. Podglądanie i dalsze zapuszczanie się w nowoczesność

Józio podgląda Młodziaków przez dziurkę od klucza i przeszukuje pokój Zuty. Znajduje listy od uczniów i dorosłych adoratorów, a wśród nich od Kopyrdy i od Pimki. Podrabia pismo Zuty i wysyła obu jednakowe liściki z zaproszeniem do jej pokoju o północy.

Rozdział X. Hulajnoga i nowe przyłapanie

O północy przez okno wchodzi Kopyrda, a po nim Pimko. Józio podnosi alarm, że w domu jest złodziej. Adoratorzy chowają się w szafach. Młodziakowie wpadają do pokoju. Obecność Kopyrdy przyjmują spokojnie, bo pasuje do ich nowoczesności, ale Pimko wyciągnięty z szafy kompromituje ich całkowicie. Wszyscy rzucają się na siebie, a Józio wymyka się z Miętusem.

Rozdziały XI–XII. Przedmowa do Filiberta dzieckiem podszytego i Filibert dzieckiem podszyty

Druga przedmowa zawiera dalsze rozważania o formie i symetrii. W opowiadaniu mecz tenisowy w Paryżu zamienia się w łańcuch coraz bardziej absurdalnych aktów przemocy, a markiz Filibert, obrażany przez innych, ucieka.

Rozdział XIII. Parobek, czyli nowe przychwycenie

Józio i Miętus wędrują przez wieś w poszukiwaniu parobka. Napadnięci przez chłopów, zostają uratowani przez ciotkę Józia, Hurlecką, która zabiera ich do dworu w Bolimowie. We dworze mieszkają ciotka, wuj Konstanty, kuzyn Zygmunt i kuzynka Zosia, a także służba, między innymi kamerdyner Franciszek i młody służący Walek. Miętus od razu widzi w Walku swój ideał. Józio, żeby dopasować się do dworskiego obyczaju, sam uderza Walka w twarz. Nocą w kuchni Miętus namawia Walka, żeby dał mu w twarz.

Rozdział XIV. Hulajgęba i nowe przyłapanie

Ciotka i wuj dowiadują się o spoufaleniu Miętusa z Walkiem i przyłapują ich w lesie, gdy Miętus daje służącemu pieniądze. Hurleccy postanawiają wyrzucić Walka. Franciszek oskarża go o kradzież, wuj i Zygmunt biją go po twarzy, a Miętus rzuca się w jego obronie. Chłopi i służba wdzierają się do dworu. W zamieszaniu Józio porywa Zosię i ucieka z nią z dworu. Czuje, że musi odegrać rolę kochanka, i całuje ją bez uczucia. Rozumie, że z formy nie ma ucieczki, można najwyżej przejść z jednej w drugą. Powieść kończy się żartobliwym dwuwierszem skierowanym do czytelnika.