Sofokles

Wczesne życie i edukacja

Sofokles urodził się około 496 roku p.n.e. w Kolonos, zamożnej wiejskiej gminie pod Atenami, którą pod koniec życia uczynił miejscem akcji swojej ostatniej tragedii. Był synem Sofillosa, właściciela warsztatu wyrabiającego zbroje; rodzina należała do bogatych, więc chłopiec otrzymał staranne wykształcenie — muzyczne, gimnastyczne i literackie.

Dorastał w cieniu wojen perskich: urodził się kilka lat przed bitwą pod Maratonem, a według tradycji jako nastolatek prowadził chór chłopców śpiewający pean po zwycięstwie pod Salaminą w 480 roku. Całe jego długie życie przypadło na okres, w którym Ateny urosły do potęgi, zbudowały Partenon i przegrały wojnę peloponeską.

Debiut i pierwsze dzieła

Pierwszy triumf odniósł w 468 roku p.n.e., gdy zwyciężył w konkursie Wielkich Dionizjów, pokonując panującego wówczas mistrza ateńskiej sceny — Ajschylosa. Plutarch zanotował, że rozstrzygnięcie było na tyle niepewne, iż archont nie losował sędziów, lecz powierzył werdykt Kimonowi i obecnym strategom.

Od tej pory Sofokles przez blisko pół wieku był najczęściej nagradzanym dramaturgiem Aten. Stawał do konkursu trzydzieści razy, zwyciężył dwadzieścia cztery i nigdy nie zajął miejsca niższego niż drugie — rekord, którego nie pobił ani Ajschylos, ani Eurypides.

Kontekst historyczny

Tragedia w Atenach nie była rozrywką, lecz częścią kultu: sztuki wystawiano raz w roku, w konkursie ku czci Dionizosa, przed kilkunastotysięczną widownią złożoną z obywateli. Poeta był zarazem reżyserem i kompozytorem, aktorzy grali w maskach, a chór śpiewał i tańczył w orchestrze.

Sofokles zmienił kształt tego teatru. Arystoteles przypisuje mu wprowadzenie trzeciego aktora — zabieg pozornie techniczny, a w istocie rewolucyjny, bo pozwolił budować sceny sporu między trzema stanowiskami i przesunął ciężar z pieśni chóru na dialog. Dzięki temu w „Antygonie” możliwe są rozmowy, w których racje ścierają się bezpośrednio, a chór komentuje je z boku.

Był też człowiekiem publicznym. W latach 443/442 p.n.e. pełnił urząd hellenotamiasa, czyli skarbnika Ateny zarządzającego kasą związku morskiego, a w 441 wybrano go jednym z dziesięciu strategów u boku Peryklesa; brał udział w wyprawie przeciw Samos. W 420 roku, gdy do Aten sprowadzano kult Asklepiosa, to w jego domu tymczasowo umieszczono posąg boga.

Dojrzałość twórcza

Napisał ponad sto dwadzieścia utworów. Do naszych czasów przetrwało siedem tragedii w całości: „Ajas”, „Antygona”, „Trachinki”, „Król Edyp”, „Elektra”, „Filoktet” i „Edyp w Kolonos”. Reszta znana jest z tytułów i fragmentów.

Trzy z zachowanych sztuk — „Antygona”, „Król Edyp” i „Edyp w Kolonos” — nazywa się tragediami tebańskimi, choć nie są trylogią: każda powstała w innym czasie i wchodziła w skład innego zestawu. Co więcej, powstały w odwrotnej kolejności niż opowiadane w nich wydarzenia: „Antygona”, zamykająca historię rodu Labdakidów, została napisana jako pierwsza, około 442–440 roku p.n.e.

Sofokles tworzył do końca. „Edypa w Kolonos”, rzecz o starcu, który po latach tułaczki znajduje wreszcie miejsce śmierci, ukończył w ostatnich latach życia; sztukę wystawiono dopiero pośmiertnie, w 401 roku p.n.e. Zmarł zimą 406/405 roku p.n.e., mając około dziewięćdziesięciu lat.

Spuścizna i znaczenie

Arystoteles w „Poetyce” oparł swoją teorię tragedii przede wszystkim na Sofoklesie — to jego „Król Edyp” jest w tym wykładzie modelem doskonałej budowy fabuły, z rozpoznaniem i odwróceniem losu. Przez to Sofokles ukształtował nie tylko grecki teatr, ale i europejskie pojęcie tragizmu.

„Antygona” okazała się przy tym utworem, który każde stulecie czyta na nowo. Hegel widział w niej zderzenie dwóch racji równie uzasadnionych, dwudziestowieczne teatry — opowieść o jednostce przeciw państwu totalnemu, a współczesna filozofia polityczna wraca do niej, gdy pyta o granice posłuszeństwa wobec prawa.

Do polszczyzny wprowadzali go m.in. Kazimierz Morawski, filolog klasyczny i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego przekład „Antygony” pozostaje najczęściej cytowanym w polskiej szkole, a w XX wieku Stefan Srebrny, Ludwik Hieronim Morstin i Antoni Libera.