Wybrane utwory
Opracowanie wybranych pieśni Horacego, rzymskiego poety z czasów Augusta. Najwięcej miejsca zajmuje „Exegi monumentum” (Pieśni III 30), w którym poeta przepowiada sobie nieśmiertelną sławę, a obok niej omawiamy pieśni o chwytaniu dnia, złotym środku, umiarze i przemijaniu.
Materiały do lektury
O książce
Horacy, czyli Kwintus Horacjusz Flakkus, był rzymskim poetą z czasów cesarza Augusta. Jego najsłynniejszym dziełem są Pieśni (łac. Carmina), nazywane też Odami. Trzy pierwsze księgi, liczące razem 88 utworów, wydał w 23 roku p.n.e. Czwartą księgę z 15 pieśniami ogłosił około 13 roku p.n.e. Pieśni są krótkimi utworami lirycznymi. Zwykle zaczynają się od konkretnej sytuacji, np. zimowego wieczoru albo rozmowy z przyjacielem, a kończą ogólną myślą o życiu.
W podstawie programowej dla liceum i technikum przy nazwisku Horacego widnieje dopisek „wybrane utwory”. Rozporządzenie nie wskazuje tytułów, więc wybór należy do nauczyciela. To opracowanie omawia najdokładniej pieśń Exegi monumentum (III 30), fragment po fragmencie. Krócej, ale osobno, przedstawiamy osiem innych pieśni, które najczęściej pojawiają się w szkole. Są to Tu ne quaesieris (I 11, carpe diem), Rectius vives (II 10, złoty środek), Aequam memento (II 3), Eheu fugaces (II 14), Non usitata (II 20), Diffugere nives (IV 7), Vides ut alta (I 9) oraz O navis (I 14). Wszystkie są dostępne na Wolnych Lekturach.
Pieśni cytujemy w różnych przekładach. Większość cytatów pochodzi z przekładu prozą rytmiczną Marcelego Mottego, wydanego w Poznaniu w 1896 roku. Obok nich przytaczamy przekłady wierszowane Lucjana Rydla (III 30), Henryka Sienkiewicza (I 11), Adama Asnyka (II 3), Jana Kochanowskiego (II 20) i Pawła Kozioła (I 9). Przy pieśni IV 7 Wolne Lektury podają jako tłumaczy Marcelego Mottego i Pawła Kozioła. Tłumacze różnie zapisują imiona. U Mottego czytamy Deliusz, Licini i Torkwat, u Asnyka Delliusz, a rzeka Aufidus raz jest Aufidem, raz Aufidusem. W opracowaniu używamy form Delliusz, Licyniusz Murena, Postumus i Torkwatus.
Wybrane pieśni łączą cztery motywy, które od czasów Horacego wędrują przez całą literaturę europejską. Słowa Exegi monumentum (wzniosłem pomnik) wyrażają przekonanie poety, że jego dzieło przetrwa dłużej niż spiż i piramidy. Non omnis moriar (nie wszystek umrę) zapowiada, że po śmierci zostanie z twórcy jego poezja. Carpe diem (chwytaj dzień) wzywa, by korzystać z chwili obecnej, bo przyszłość jest niepewna. Aurea mediocritas (złoty środek) zaleca umiar, czyli unikanie skrajności w szczęściu i nieszczęściu.
Najmocniej z Horacego czerpał w Polsce Jan Kochanowski. Jego Pieśni w dwóch księgach nawiązują do zbioru rzymskiego poety już tytułem, a wiele z nich to przekłady albo swobodne parafrazy ód. Pieśń XXIV z Ksiąg wtórych, zaczynająca się od słów „Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony”, to wolny przekład pieśni II 20. Kochanowski zamienił w niej Mecenasa na swojego opiekuna, biskupa Piotra Myszkowskiego, a dalekie ludy rzymskiego świata na Moskwę, Tatarów i Anglików. Wolne Lektury zamieszczają ten utwór także wśród przekładów Horacego. Na Wolnych Lekturach jest też Ars poetica, czyli List do Pizonów w przekładach Władysława Tarnowskiego i Marcelego Mottego, ale to utwór dydaktyczny, a nie liryczny, więc nie omawiamy go szczegółowo.
Czas i miejsce akcji
Pieśni nie opowiadają jednej historii, więc nie mają akcji w zwykłym sensie. Trzy pierwsze księgi Horacy pisał w latach mniej więcej 30–23 p.n.e., a czwartą w latach 17–13 p.n.e. Był to czas, gdy Oktawian, od 27 roku p.n.e. nazywany Augustem, kończył wojny domowe i budował nowy ustrój. Poeta dzielił wtedy czas między Rzym a posiadłość w Górach Sabińskich, którą w 33 lub 32 roku p.n.e. podarował mu Mecenas. Gdzie dokładnie powstała każda z pieśni, nie wiadomo.
Czas wewnętrzny wierszy to najczęściej teraźniejszość rozmowy z adresatem i przyszłość, o której mówi poeta. W III 30 i II 20 Horacy patrzy na wieki, które przyjdą po jego śmierci. W I 11 i I 9 jest zima, w IV 7 wiosna. Miejsca przywołane w wybranych pieśniach:
- Rzym i Sabinum, posiadłość poety w Górach Sabińskich, z której pochodzi „sabińskie wino” w pieśni do Taliarcha;
- w III 30 królewskie piramidy, Kapitol, na który arcykapłan wchodzi z milczącą westalką, rzeka Aufidus i suchy kraj, w którym królował Daunus, czyli rodzinna Apulia poety, a także Delfy, skąd pochodzi wawrzyn;
- w I 11 Morze Tyrreńskie, które zima rozbija o skały, oraz Babilon, ojczyzna astrologów;
- w II 10 pełne morze i zdradliwe brzegi, wysokie baszty i szczyty gór, w które biją pioruny;
- w II 3 ustronna łąka, cień sosny i białej topoli nad strumieniem, kupione lasy, dom w mieście i willa nad Tybrem, a na końcu kraina zmarłych, do której wiezie łódź;
- w II 14 rzeka zmarłych, Kocyt, burzliwe morze przy Hadrii (u Siemieńskiego Adriatyk), dom, ziemia i ogród, z którego za zmarłym pójdą tylko cyprysy, oraz piwnica z winem cekubem;
- w II 20 eter nad miastami, Styks, Bosfor, Syrty, pola północy, Kolchida, kraj Daków, ziemie Gelonów, Hiszpania i Rodan, a w parafrazie Kochanowskiego Moskwa, Tatarzy, Anglia, Niemcy i Tyber;
- w IV 7 pola, gaje i rzeki po zimie, a w zaświatach miejsce, gdzie przebywają Eneasz, Tullus i Ankus, trybunał Minosa i ciemnica piekieł nad Lete;
- w I 9 ośnieżona góra Sorakte pod Rzymem, zamarznięte rzeki, wnętrze domu z ogniem i winem, ciemne aleje i zakątki;
- w I 14 morze i port, lasy Pontu, z których zbudowano okręt, oraz lśniące Cyklady.
Kluczowe wątki
Nieśmiertelność poety. W III 30 Horacy ogłasza, że ukończył pomnik trwalszy od spiżu. Tym pomnikiem są pieśni. Śmierć nie zabierze go całego, bo jego sława będzie rosła tak długo, jak długo istnieje Rzym. W II 20 ta sama myśl przybiera postać baśniowej przemiany poety w łabędzia.
Przemijanie i śmierć. Pieśni do Postumusa, Delliusza i Torkwatusa przypominają, że lata uciekają, a śmierci nie da się przekupić ani modlitwą, ani ofiarą. Bogacz i biedak trafiają tam samo. Majątek zostanie dla dziedzica, który go roztrwoni.
Chwytaj dzień. W I 11 poeta radzi Leukonoe, by nie pytała astrologów o przyszłość, tylko korzystała z dzisiejszego dnia. Podobnie w I 9 każe Taliarchowi dorzucić drew do ognia, nalać wina i każdy dzień liczyć jako zysk.
Złoty środek. W II 10 Horacy zaleca Licyniuszowi, by nie wypływał zbyt daleko na morze i nie przyciskał się zbyt blisko do brzegu. Kto kocha złotą miarę, nie mieszka w ruderze ani w pałacu, który budzi zazdrość. Ta sama zasada wraca w II 3, gdzie poeta każe zachować spokój w nieszczęściu i nie wpadać w pychę w szczęściu.
Przyjaźń i wspólne życie. Prawie wszystkie wybrane pieśni mają adresata. Horacy zwraca się do Mecenasa, do przyjaciół i znajomych, do dziewczyny Leukonoe, do Muzy, a nawet do okrętu. Jego rady brzmią jak słowa przyjaciela przy winie, a nie jak kazanie.
Ojczyzna i sprawy publiczne. W I 14 okręt, który znowu wypływa na wzburzone morze, odczytuje się jako obraz państwa rzymskiego po wojnach domowych. W III 30 trwałość pieśni Horacy łączy z trwałością Rzymu i jego obrzędów na Kapitolu.
Geneza utworu
Horacy urodził się w 65 roku p.n.e. w Wenuzji, na pograniczu Apulii i Lukanii. Był synem wyzwoleńca. Po studiach w Atenach walczył w armii Brutusa i po klęsce pod Filippi w 42 roku p.n.e. stracił rodzinny majątek. W Rzymie pracował jako sekretarz w urzędzie skarbowym i zaczął pisać wiersze. Wergiliusz i Wariusz przedstawili go około 38 roku p.n.e. Mecenasowi, zaufanemu doradcy Oktawiana i hojnemu opiekunowi poetów. Ta znajomość zmieniła jego życie. Mecenas stał się jego przyjacielem i podarował mu posiadłość w Górach Sabińskich.
Najpierw powstały Epody i Satyry, ogłoszone do 30 roku p.n.e. Potem Horacy zajął się liryką. Za wzór wziął greckich poetów, przede wszystkim Alkajosa i Safonę, którzy pisali w dialekcie eolskim. Przeniósł ich strofy do łaciny i to uważał za swój największy tytuł do chwały. Mówi o tym w III 30, gdzie nazywa siebie pierwszym, który dał eolskim pieśniom italskie dźwięki. Pieśni I–III ukazały się razem w 23 roku p.n.e. Zbiór otwiera pieśń dedykowana Mecenasowi (I 1), a zamyka Exegi monumentum (III 30). Oba utwory napisano tym samym rzadkim metrum.
Po kilku latach przerwy August zamówił u Horacego hymn na uroczystości w 17 roku p.n.e., znany jako Pieśń wieków. Wtedy poeta wrócił do liryki i około 13 roku p.n.e. wydał czwartą księgę Pieśni, w której znalazła się oda do Torkwatusa (IV 7). Horacy zmarł w 8 roku p.n.e., kilka tygodni lub miesięcy po Mecenasie.
W Polsce Horacego naśladowano od XVI wieku. Jan Kochanowski przełożył i sparafrazował wiele jego ód, a Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, wydane w 1586 roku, nawiązują do rzymskiego zbioru tytułem, tematami i budową strof. Później tłumaczyli Horacego m.in. Adam Asnyk, Henryk Sienkiewicz, Lucjan Rydel i Julian Tuwim. Motyw non omnis moriar podjęła w 1942 roku Zuzanna Ginczanka w wierszu pod tym właśnie tytułem.
Znaczenie tytułu
Tytuł opracowania powtarza zapis z rozporządzenia, które każe przeczytać wybrane utwory Horacego. Sam poeta nie nadawał pieśniom tytułów. Tradycyjnie określa się je numerem księgi i utworu, np. III 30, albo pierwszymi słowami po łacinie, np. Exegi monumentum. Polscy wydawcy dodawali tytuły od imienia adresata, stąd Do Melpomeny, Do Leukonoe czy Do Postumiusa.
Łaciński incipit III 30 brzmi Exegi monumentum aere perennius, czyli „wzniosłem pomnik trwalszy od spiżu”. Te słowa stały się nazwą całego toposu. Poeta, który mówi o wiecznej trwałości swojego dzieła, nawiązuje do Horacego, nawet gdy go nie cytuje. U Mottego pieśń ma tytuł Do Melpomeny, bo kończy się prośbą do Muzy, a u Rydla po prostu Do Muzy.
Kompozycja, narracja, język
Pieśni Horacego są krótkie, od kilku do kilkudziesięciu wersów. Do Leukonoe ma osiem wersów, Exegi monumentum szesnaście, a najdłuższe z wybranych, II 3, II 14 i IV 7, po dwadzieścia osiem. Oryginały napisano różnymi metrami greckimi, m.in. strofą alcejską i saficką oraz wierszem asklepiadejskim. Polscy tłumacze oddają je na dwa sposoby. Motty pisze nierymowanymi, długimi wersami, które naśladują rytm łaciny. Kochanowski, Sienkiewicz, Asnyk i Rydel używają polskiego wiersza sylabicznego z rymami.
Wiele pieśni ma budowę dwudzielną. Najpierw pojawia się obraz albo sytuacja, np. góra Sorakte w śniegu albo okręt wypływający z portu, a potem ogólna refleksja. Prawie każda pieśń jest zwrotem do adresata. Podmiot liryczny mówi w pierwszej osobie, często używa trybu rozkazującego („korzystaj”, „pamiętaj”, „Nie pytaj”) i pytań retorycznych. Taka liryka zwrotu do adresata łączy się z liryką refleksyjną.
W Exegi monumentum poeta mówi wyłącznie o sobie. Najważniejsze środki to metafora pomnika, porównanie z piramidami i spiżem, wyliczenie sił niszczących (deszcze, wichry, upływ lat) i hiperbola wiecznej sławy. Horacy często sięga po mitologię (Libityna, Pluton, Styks, Syzyf), po alegorię (okręt jako państwo) i po obrazy przyrody (zima, wiosna, morze). Styl jest zwięzły i spokojny, nawet gdy pieśń mówi o śmierci.
Bohaterowie — Wybrane utwory
O autorze
Horacy (65 p.n.e.–8 p.n.e.)
Kwintus Horacjusz Flakkus, rzymski poeta z czasów Augusta, autor „Pieśni”, „Satyr”, „Listów” i „Sztuki poetyckiej”. Uchodzi za największego liryka łacińskiego i mistrza satyry.
Twórczość — HoracyCzęste pytania — Wybrane utwory
Które utwory Horacego trzeba przeczytać?
Rozporządzenie podaje tylko „wybrane utwory”, więc wybór należy do nauczyciela. Najczęściej omawia się „Exegi monumentum” (III 30), „Do Leukonoe” (I 11) i „Do Liciniusa Mureny” (II 10), a często także II 3, II 14, II 20, IV 7, I 9 i I 14. Wszystkie opisujemy w tym opracowaniu.
O czym jest pieśń „Exegi monumentum”?
O nieśmiertelności poety. Horacy mówi, że wzniósł pomnik trwalszy od spiżu i piramid, czyli swoje pieśni. Nie umrze cały, bo jego sława przetrwa, dopóki trwa Rzym.
Co znaczy „Exegi monumentum aere perennius”?
„Wzniosłem pomnik trwalszy od spiżu”. To pierwszy wers pieśni III 30, który stał się nazwą toposu poety przekonanego o trwałości swojego dzieła.
Co znaczy „non omnis moriar”?
„Nie wszystek umrę”. Horacy mówi tak w III 30, bo wierzy, że po śmierci zostanie po nim poezja. Motty tłumaczy te słowa „Nie umrę ja cały”, a Rydel „Nie wszystek umrę”.
Co znaczy „carpe diem”?
Dosłownie „chwytaj dzień”, czyli korzystaj z chwili obecnej, bo przyszłość jest niepewna. Słowa pochodzą z ostatniego wersu pieśni I 11 „Do Leukonoe”.
Czym jest horacjański złoty środek?
To zasada umiaru, po łacinie „aurea mediocritas”. Horacy opisuje ją w pieśni II 10 do Licyniusza Mureny. Radzi unikać skrajności, nie żyć ani w nędzy, ani w przepychu, a w szczęściu i nieszczęściu zachować spokój.
Kto przetłumaczył pieśni cytowane w opracowaniu?
Głównie Marceli Motty (Poznań 1896). Cytujemy też przekłady Lucjana Rydla (III 30), Henryka Sienkiewicza (I 11), Adama Asnyka (II 3), Jana Kochanowskiego (II 20) i Pawła Kozioła (I 9). Przy IV 7 Wolne Lektury podają Mottego i Kozioła. Wszystkie teksty pochodzą z Wolnych Lektur.
Jaki związek ma Horacy z Kochanowskim?
Kochanowski wzorował swoje „Pieśni” na zbiorze Horacego, a wiele z nich to przekłady albo parafrazy ód. „Pieśń XXIV” z „Ksiąg wtórych” to wolny przekład pieśni II 20, w którym miejsce Mecenasa zajmuje biskup Piotr Myszkowski.
Kim był Mecenas i dlaczego Horacy do niego pisze?
Gajusz Cilniusz Mecenas był doradcą Oktawiana Augusta i opiekunem poetów. Wspierał Horacego, przyjaźnił się z nim i podarował mu posiadłość w Górach Sabińskich. Jemu poeta dedykował pierwszą pieśń zbioru i do niego kieruje II 20.
Dlaczego w II 20 poeta zmienia się w łabędzia?
Łabędź był ptakiem poezji. Przemiana pokazuje, że poeta opuszcza ziemię i zyskuje nieśmiertelność. Jako łabędź przeleci nad całym światem, a dalekie ludy poznają jego pieśni.
Kiedy wydano „Pieśni” Horacego?
Księgi I–III w 23 roku p.n.e., a księgę IV około 13 roku p.n.e. Razem zawierają 103 pieśni.
Co oznacza okręt w pieśni I 14?
Od dawna odczytuje się go jako alegorię państwa rzymskiego, zniszczonego wojnami domowymi. Dlatego Motty nadał pieśni tytuł „Do Rzeczypospolitej”, choć tekst jest po prostu zwrotem do okrętu.
Jakie środki stylistyczne występują w „Exegi monumentum”?
Metafora pomnika, porównanie ze spiżem i piramidami, wyliczenie sił niszczących, hiperbola wiecznej sławy, apostrofa do Melpomeny i nawiązania do mitologii (Libityna, Muza, delficki wawrzyn).
Czy Horacy pisał tylko pieśni?
Nie. Napisał też „Epody”, dwie księgi „Satyr”, dwie księgi „Listów” i „Pieśń wieków”. Do drugiej księgi listów należy „Sztuka poetycka”, czyli „List do Pizonów”, przez wieki podręcznik teorii poezji.
Do jakiego rodzaju literackiego należą wybrane utwory?
Do liryki. Gatunkowo są to pieśni, zwane też odami. Przeważa liryka zwrotu do adresata i liryka refleksyjna, a w III 30 liryka osobista, w której poeta mówi o sobie.