Wesele

O książce

„Wesele” to dramat w trzech aktach, napisany wierszem, którego prapremiera odbyła się 16 marca 1901 roku w krakowskim Teatrze Miejskim. Wyspiański wziął wydarzenie, o którym całe miasto plotkowało — ślub poety Lucjana Rydla z chłopką z Bronowic — i w ciągu kilku zimowych miesięcy zamienił je w rachunek sumienia narodu. Widzowie na prapremierze rozpoznawali na scenie siebie i swoich znajomych; część wyszła urażona, reszta zrozumiała, że ogląda coś, czego w polskim teatrze jeszcze nie było.

Dramat ma dwie warstwy, zszyte jedną nocą. W akcie pierwszym jest wesele jak wesele: goście rozmawiają, flirtują, przechwalają się, mijają się w drzwiach i nie słuchają jeden drugiego. W akcie drugim do tej samej izby zaczynają wchodzić zjawy — każda przywołana przez konkretnego człowieka i mówiąca mu prosto w twarz to, co on sam o sobie wie, ale wolałby przemilczeć. W akcie trzecim nadchodzi świt i rozliczenie.

Od ponad stu lat „Wesele” jest w Polsce tekstem, po który sięga się zawsze wtedy, kiedy trzeba nazwać zbiorową niemoc. Chochoł, złoty róg i „chocholi taniec” weszły do języka na stałe — używa ich dziś w publicystyce mnóstwo ludzi, którzy dramatu nigdy nie czytali.

Czas i miejsce akcji

Cała akcja mieści się w jednej izbie i w jednej nocy. Miejsce: chłopska chata w Bronowicach pod Krakowem — wtedy jeszcze wieś, dziś dzielnica miasta. Czas: listopadowa noc roku, który didaskalia podają wprost — tysiąc dziewięćsetnego. Od późnego wieczora do pierwszych kurów i świtu, czyli mniej więcej tyle, ile trwa przedstawienie w teatrze.

Izba jest sceną, ale nie jest całym weselem. Zabawa odbywa się obok, w sieni: przez cały dramat słychać stamtąd basy, skrzypce i klarnet, a postacie co chwila zerkają w tamtą stronę. Wyspiański umieścił widza dokładnie tam, gdzie stoi się na prawdziwym weselu, kiedy chce się odetchnąć i pogadać — w przejściowym pokoju, przez który przewijają się wszyscy.

Jedno miejsce, jedna doba, jedna sprawa: Wyspiański zachował klasyczne trzy jedności, żeby tym mocniej uderzył kontrast między codziennością chaty a tym, co się w niej tej nocy pojawi. Dworek, w którym odbywało się autentyczne wesele Rydlów, stoi w Bronowicach do dziś i nazywa się Rydlówka — mieści się w nim muzeum.

Kluczowe wątki

Spotkanie dwóch Polsk. Na weselu zeszli się krakowska inteligencja i bronowiccy chłopi. Rozmawiają ze sobą przez cały akt pierwszy i przez cały akt pierwszy się mijają. Inteligenci zachwycają się wsią, ale patrzą na nią jak na obrazek; chłopi pamiętają rzeczy, o których panowie woleliby zapomnieć. Radczyni podsumowuje to jednym zdaniem: „Wyście sobie, a my sobie”.

Siedem zjaw. W akcie drugim do izby wchodzą kolejno Chochoł, Widmo, Stańczyk, Rycerz, Hetman, Upiór i Wernyhora. Żadna z nich nie jest przypadkowa: każda przychodzi do tej postaci, której sumienie lub marzenie ucieleśnia. Stańczyk staje przed Dziennikarzem, Hetman przed Panem Młodym żeniącym się z chłopką, Upiór — czyli Jakub Szela, przywódca rzezi galicyjskiej — przed Dziadem, który tamte wydarzenia pamięta.

Złoty róg. Wernyhora daje Gospodarzowi złoty róg i rozkaz: zwołać lud przed kaplicę, nim zapieje trzeci kur. Gospodarz przekazuje róg parobkowi Jaśkowi z jednym warunkiem — „nie chylaj się nigdzie po nic”. Jaśkowi spada w drodze czapka z pawich piór, schyla się po nią i gubi róg. Zostaje mu sznur. To najsłynniejszy obraz polskiej literatury o zaprzepaszczonej szansie.

Poezja kontra czyn. Rachela, córka karczmarza, chodzi po sadzie i widzi poezję wszędzie; to ona zaprasza na wesele chochoła. Poeta marzy o wielkim dziele, Dziennikarz o Polsce, Pan Młody o sielance. Wszyscy oni mówią pięknie i żaden nie robi nic. Kiedy w akcie trzecim trzeba wreszcie działać, Gospodarz śpi na krześle.

Geneza utworu

20 listopada 1900 roku w kościele Mariackim w Krakowie Lucjan Rydel — poeta, kolega Wyspiańskiego jeszcze z gimnazjum świętej Anny — poślubił Jadwigę Mikołajczykównę, córkę gospodarza z Bronowic. Wesele odbyło się we wsi, w drewnianym dworku malarza Włodzimierza Tetmajera, który dziesięć lat wcześniej ożenił się ze starszą siostrą panny młodej i sam mieszkał na wsi. Kraków plotkował, a część towarzystwa uznała małżeństwo za skandal.

Wyspiański był na tym weselu gościem. Nie tańczył: stał pod ścianą i patrzył. Tadeusz Boy-Żeleński, który znał wszystkich uczestników, napisał później o tej nocy szkic „Plotka o «Weselu»” — to z niego wiemy, kto jest kim. Gospodarz to Tetmajer, Gospodyni to jego żona Anna, Pan Młody to Rydel, Panna Młoda to Jadwiga, Poeta to Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Dziennikarz to Rudolf Starzewski z „Czasu”, Rachela to Pepa Singer, córka bronowickiego karczmarza, a Maryna i Zosia to panny Pareńskie.

Dramat powstał w ciągu zimy. Prapremiera odbyła się niecałe cztery miesiące po weselu, 16 marca 1901 roku, w reżyserii Adolfa Walewskiego; w tym samym roku ukazało się pierwsze wydanie książkowe. Wyspiański miał wtedy trzydzieści dwa lata i sześć lat życia przed sobą.

Znaczenie tytułu

Tytuł jest najzwyklejszy z możliwych i właśnie to jest w nim istotne. Wyspiański nie nazwał dramatu „Chochołem”, „Złotym rogiem” ani „Polską” — dał mu nazwę jednej z najbardziej codziennych uroczystości, jakie zna polska wieś. Wielkie rzeczy dzieją się tu w miejscu i czasie, w których nikt się ich nie spodziewa.

Wesele jest jednak też najbardziej dosłowną metaforą tego, o czym dramat opowiada: zaślubin dwóch stanów. Inteligent bierze za żonę chłopkę — na papierze dokładnie to, o czym marzyli działacze ludowi. Noc pokazuje, że ślub sam z siebie nie łączy nikogo z nikim, a taniec, w którym wszyscy krążą razem, może być tańcem uśpionych.

Kompozycja, narracja, język

Trzy akty i sto pięć krótkich scen: trzydzieści osiem w pierwszym, trzydzieści w drugim, trzydzieści siedem w trzecim. Sceny liczy się tu tak jak we francuskim teatrze klasycznym — nowa zaczyna się, gdy zmienia się skład rozmawiających. Stąd wrażenie ciągłego ruchu: ktoś wchodzi, ktoś wychodzi, rozmowa się urywa w pół zdania.

Całość jest napisana wierszem, najczęściej ośmiozgłoskowcem z rymami, ale rytm zmienia się zależnie od tego, kto mówi. Chłopi mówią gwarą małopolską z mazurzeniem („cóz”, „syćko”, „scęście”), inteligenci polszczyzną literacką, zjawy — językiem podniosłym i archaizowanym. Stylizacja nie jest ozdobą: to po niej najłatwiej poznać, że dwie grupy na scenie mówią dosłownie różnymi językami.

Osobną wartość mają didaskalia. Wyspiański, malarz z wykształcenia, opisuje izbę, barwy strojów, światło kuchennej lampy i ruch tancerzy tak dokładnie, że jego wskazówki czyta się jak samodzielny utwór. Finałowy opis chocholego tańca — z muzyką „usypiającą, leniwą, w omdleniu a jak źródło krwi żywą” — jest jednym z najpiękniejszych fragmentów prozy poetyckiej Młodej Polski.