Balladyna

O książce

Balladyna to dramat romantyczny w pięciu aktach, który Juliusz Słowacki napisał w Genewie w 1834 roku, a wydał w Paryżu pięć lat później. Utwór otwiera list dedykacyjny do Zygmunta Krasińskiego, zaczynający się od słów „Kochany poeto ruin!” — i to właśnie w tej dedykacji autor tłumaczy, czym jego sztuka ma być: opowieścią z bajecznych dziejów narodu, pisaną tak, jak pisałby ją ludowy śpiewak, gdyby był Szekspirem.

Fabuła jest prosta i okrutna. Dwie siostry z ubogiej chaty nad Gopłem stają do konkursu: która pierwsza uzbiera dzban malin, ta zostanie żoną bogatego Kirkora. Balladyna, widząc, że przegrywa, zabija Alinę. Od tej jednej zbrodni zaczyna się łańcuch kolejnych — coraz łatwiejszych i coraz mniej potrzebnych — który prowadzi bohaterkę na tron i w tej samej chwili go kończy.

Obok świata ludzi działa w dramacie świat fantastyczny: nimfa Goplana i jej słudzy, Skierka i Chochlik. To oni uruchamiają intrygę i oni mieszają się w ludzkie sprawy, nie rozumiejąc ich wagi. Całość zamyka epilog, w którym kronikarz Wawel odpowiada na pytania Publiczności — żartobliwa rama, która każe czytać cały utwór z pewnym dystansem.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji

Czas jest bajeczny i celowo nieokreślony: przedhistoryczna, legendarna Polska z czasów przed Piastami, w której panuje jeszcze ród Popielów. Słowacki nie próbuje być wierny historii i sam się z tego tłumaczy w epilogu, gdzie kronikarz Wawel plącze się w sprzecznych wersjach i wywodzi ród królowej raz stąd, raz stamtąd. Anachronizmy są w tym dramacie świadome — obok legendarnych Popielów pojawia się na przykład wzmianka o czasach znacznie późniejszych.

Miejsca akcji

• Chata wdowy nad Gopłem — uboga chałupa w lesie, dom Balladyny, Aliny i ich matki. Punkt wyjścia całej historii.
• Las i malinowy zagajnik — miejsce konkursu i zbrodni. Tutaj Balladyna zabija siostrę, a jedynym świadkiem jest Grabiec zamieniony w wierzbę.
• Jezioro Gopło — królestwo nimfy Goplany, świat fantastyczny sąsiadujący z ludzkim.
• Zamek Kirkora — miejsce małżeństwa Balladyny, romansu z Kostrynem, kolejnych morderstw i uczty, na której bohaterka popada w obłęd.
• Chata Pustelnika — leśna kryjówka wygnanego króla Popiela III, strażnika korony Lecha.
• Pole bitwy pod Gnieznem — miejsce śmierci Kirkora.
• Zamek w Gnieźnie — sala tronowa, w której Balladyna wydaje trzy wyroki śmierci, ostatni na samą siebie.

Kluczowe wątki

Konkurs o rękę Kirkora. Wątek uruchamiający: dwie siostry zbierają maliny, a stawką jest małżeństwo i wyjście z biedy.

Zbrodnia i jej łańcuch. Zabójstwo Aliny nie jest w tym dramacie punktem dojścia, tylko wyjścia. Po nim przychodzą kolejne: Gralon, Grabiec, Fon Kostryn, wreszcie doprowadzenie matki na śmierć w mękach.

Świat fantastyczny. Goplana, Skierka i Chochlik mieszają się w ludzkie losy z pobudek całkowicie błahych — z zazdrości nimfy o Grabca. Skutkiem tej zabawy jest ciąg śmierci.

Władza i korona. Korona Lecha, przechowywana przez wygnanego Popiela III, przechodzi z rąk do rąk i ostatecznie trafia do Balladyny. Dramat pyta, czym jest prawo do władzy i czy można je zdobyć zbrodnią.

Wina i sumienie. Krwawa plama na czole, której nie da się zmyć, jest najbardziej rozpoznawalnym obrazem całego utworu — znakiem winy, która zostaje na ciele.

Sprawiedliwość. Wątek finałowy. Balladyna jako królowa musi rozsądzić trzy sprawy i w każdej okazuje się oskarżoną. Wydaje trzy wyroki śmierci, ostatni na siebie — a wykonuje go piorun.

Geneza utworu

Słowacki pisał Balladynę w Genewie w 1834 roku, na emigracji, mając dwadzieścia pięć lat. Utwór miał być pierwszą z sześciu części zaplanowanego cyklu kronik o bajecznych dziejach narodu — czegoś w rodzaju polskiej wersji kronik królewskich Szekspira. Z tego zamysłu powstała jeszcze Lilla Weneda.

Wzorem był Szekspir i Słowacki wcale tego nie ukrywa. Z Makbeta bierze schemat drogi do tronu przez zbrodnię i motyw krwi, której nie da się zmyć. Ze Snu nocy letniej — świat duchów mieszających się w sprawy ludzi. Z Króla Leara — wątek okrutnej córki i wygnanego króla.

Dedykacja dla Zygmunta Krasińskiego, „poety ruin”, jest częścią utworu i warto ją czytać razem z nim. Słowacki tłumaczy w niej, że pisał tak, jak pisałby ludowy śpiewak, gdyby dostał warsztat Szekspira, i uprzedza czytelnika, że nie zamierza być wierny ani historii, ani logice.

Za życia autora dramat nie doczekał się wystawienia. Prapremiera odbyła się dopiero 7 marca 1862 roku w Teatrze Skarbkowskim we Lwowie, trzynaście lat po jego śmierci.

Znaczenie tytułu

Tytuł jest imieniem głównej bohaterki i to imię jest wymyślone — przed Słowackim nikt się tak nie nazywał. Brzmi jednak nieprzypadkowo: słychać w nim „balladę”, gatunek, który w romantyzmie oznaczał opowieść ludową o zbrodni, winie i karze wymierzonej przez siły nadprzyrodzone. Taką właśnie historię czytamy.

Wybór imienia zamiast tytułu opisowego ma jeszcze jeden skutek. Dramat nie nazywa się ani „Korona Lecha”, ani „Zbrodnia nad Gopłem” — nazywa się tak jak bohaterka, bo to jej wewnętrzna droga, a nie losy państwa, jest w nim najważniejsza. Imię Balladyny weszło zresztą do polszczyzny jako rzeczownik pospolity: balladyna to kobieta bezwzględnie dążąca do celu.

Kompozycja, narracja, język

Gatunek. Dramat romantyczny: pięć aktów, luźna kompozycja, mieszanie tragizmu z komizmem, świata realnego z fantastycznym, wysokiego stylu z rubasznym. Słowacki świadomie łamie klasyczne reguły trzech jedności i nie dba o prawdopodobieństwo.

Kompozycja. Akcja rozwija się liniowo, od konkursu o maliny do sceny sądu, ale jest podwojona: obok intrygi ludzkiej biegnie równolegle intryga fantastyczna, a obie się przeplatają. Całość domyka epilog, w którym kronikarz Wawel odpowiada Publiczności — chwyt, który burzy iluzję i każe spojrzeć na dramat jak na opowiedzianą historię, nie na rzeczywistość.

Język. Wiersz, głównie jedenastozgłoskowiec, ale bardzo zróżnicowany stylistycznie. Goplana mówi liryczną, obrazową polszczyzną pełną porównań; Grabiec — rubasznie i dosadnie; Kanclerz — urzędowo; Balladyna w scenach obłędu urywanymi zdaniami i powtórzeniami. Ta rozpiętość rejestrów jest jednym z powodów, dla których dramat tak dobrze brzmi na scenie.

Ironia. Najważniejszy chwyt całego utworu. Słowacki opowiada historię krwawą i poważną, a jednocześnie mruga do czytelnika: wprowadza absurdalne wątki, pozwala Wawelowi w epilogu plątać się w sprzecznościach i kończy rzecz żartem o wieńcu laurowym. Ta dwuznaczność nie osłabia tragedii — czyni ją nowoczesną.