Streszczenie — Balladyna

W ubogiej chacie nad Gopłem mieszka wdowa z dwiema córkami: łagodną Aliną i ambitną Balladyną. Nimfa Goplana, zakochana w Grabcu, kochanku Balladyny, postanawia wydać dziewczynę za mąż, żeby mieć Grabca dla siebie, i posyła do chaty bogatego hrabiego Kirkora. Ten nie umie wybrać między siostrami, więc godzi się na rozstrzygnięcie: żoną zostanie ta, która pierwsza uzbiera pełny dzban malin.

Alina wygrywa. Balladyna zabija ją nożem i zabiera owoce. Jedynym świadkiem jest Grabiec, zamieniony przez Goplanę w wierzbę. Na czole zabójczyni pojawia się krwawa plama, której nie da się zmyć.

Balladyna zostaje żoną Kirkora i panią zamku. Gdy mąż wyrusza pod Gniezno, by przywrócić tron wygnanemu Popielowi III, ona wdaje się w romans z rycerzem Fon Kostrynem. Razem zabijają posłańca Gralona. Balladyna wypiera się własnej matki i każe wygnać ją z zamku w burzową noc. Podczas uczty piosenka o malinach doprowadza ją do obłędu, a w nocy morduje śpiącego Grabca i zabiera mu koronę Popielów.

Kostryn pokonuje wojska Kirkora, który ginie w bitwie. Balladyna pozbywa się kochanka, podając mu chleb ukrojony zatrutym nożem, i zostaje królową.

Jako władczyni musi rozsądzić trzy sprawy: o otrucie Kostryna, o zabójstwo Aliny i o wygnanie matki, która umiera na torturach, nie chcąc wydać imienia córki. W każdej Balladyna jest winna i w każdej wydaje wyrok śmierci. Po trzecim wyroku uderza w nią piorun.

Nad Gopłem

W ubogiej chacie w lesie nad jeziorem Gopłem mieszka wdowa z dwiema córkami. Alina jest pogodna, pracowita i szczera; Balladyna — ambitna, zamknięta w sobie i faworyzowana przez matkę. Obok świata ludzi istnieje drugi: królestwo nimfy Goplany, której służą Skierka i Chochlik.

Goplana zakochała się w Grabcu, prostackim wiejskim chłopaku i kochanku Balladyny. Żeby mieć go dla siebie, postanawia wydać dziewczynę za mąż i posyła do chaty bogatego hrabiego Kirkora, prowadzonego przez Skierkę.

Konkurs o maliny

Kirkor zjawia się w chacie i nie potrafi wybrać między siostrami — obie mu się podobają, obie go pokochały. Szuka rozwiązania, które nie skrzywdzi żadnej, i przystaje na warunek podsunięty przez Skierkę: żoną zostanie ta, która pierwsza uzbiera pełny dzban malin.

Zbrodnia

W lesie Alina zbiera szybko i wesoło, Balladyna — z trudem. Gdy okazuje się, że siostra ma już pełny dzban, Balladyna żąda, żeby go oddała. Alina traktuje to jak żart. Wtedy starsza siostra zabija ją nożem i zabiera owoce.

Jedynym świadkiem jest Grabiec, zamieniony przez zazdrosną Goplanę w płaczącą wierzbę — widzi wszystko i nie może nic zrobić. Na czole Balladyny pojawia się krwawa plama, której nie da się zmyć ani zakryć.

W domu dziewczyna tłumaczy nieobecność siostry tym, że Alina uciekła z kochankiem. Zostaje żoną Kirkora. Ciało zamordowanej znajduje w lesie pasterz Filon i zakochuje się w martwej dziewczynie.

Zamek Kirkora

Tuż po ślubie Kirkor wyjeżdża pod Gniezno, żeby odzyskać tron dla prawowitego króla, Popiela III, wygnanego z pałacu i żyjącego w lesie jako Pustelnik. Balladyna zostaje sama na zamku, do którego mają wkrótce zjechać weselni goście.

Wstydzi się matki i każe zamknąć ją w wieży. Nawiązuje romans z Fon Kostrynem, rycerzem swojego męża. Idzie też do Pustelnika z prośbą, żeby zdjął jej plamę z czoła — ale ten czyta w ludzkich sercach i poznaje prawdę o zbrodni.

Wspólnicy

Kostryn, który podpatrzył tę scenę, zna już sekret kochanki. Razem zabijają rycerza Gralona, posłańca Kirkora, który przywiózł Balladynie skrzynię — prezent od męża. Śmiertelny cios zadaje Balladyna. Ta śmierć nie była konieczna: Kostrynowi chodziło o to, żeby stali się wspólnikami w zbrodni.

Uczta i obłęd

Na zamku odbywa się uczta. Wśród gości jest Grabiec — w przebraniu dzwonkowego króla, które sprawiła mu Goplana — oraz słudzy nimfy, Skierka i Chochlik. Balladyna wypiera się własnej matki i każe wygnać ją z pałacu w burzową noc.

Wtedy Chochlik zaczyna grać, a tajemniczy śpiew opowiada historię zbrodni: „Która więcej malin zbierze, tę za żonę pan wybierze”. Balladyna popada w obłęd — słyszy głosy z zaświatów, widzi ducha Aliny, odpędza go i wreszcie mdleje.

Korona

Tej samej nocy Balladyna zabija śpiącego Grabca i zabiera mu koronę Popielów, symbol prawowitej władzy, którą chłopak dostał od Goplany. Razem z Kostrynem rusza ze swoją armią na Gniezno, żeby objąć tron.

Bitwa i ostatnia zbrodnia

W bitwie pod Gnieznem wojska Kostryna pokonują oddziały Kirkora, a sam Kirkor ginie na polu walki. Po zwycięstwie Balladyna pozbywa się wspólnika: podaje mu kawałek chleba ukrojony zatrutym nożem. Kostryn umiera w męczarniach, przed śmiercią ostrzegając przed rządami nowej królowej.

Sąd

Balladyna zostaje koronowana. Kanclerz przypomina jej, że zgodnie ze zwyczajem nowa władczyni musi rozstrzygnąć kilka spraw wnoszonych przez poddanych.

Pierwsza jest sprawa o otrucie Fon Kostryna, wniesiona przez lekarzy. Balladyna musi wydać wyrok na nieznanego sprawcę i skazuje go na śmierć.

Druga jest sprawa o zabójstwo Aliny, wniesiona przez Filona. Znowu pada wyrok śmierci na nieodnalezionego mordercę.

Trzecia jest najstraszniejsza. Do sali wkracza oślepiona piorunem wdowa i skarży się na córkę, która wyparła się matki i wygnała ją z zamku w burzę. Poddana torturom, do końca nie chce zdradzić imienia córki — i umiera. Kanclerz każe królowej rozsądzić także tę sprawę.

Wyrok

Po długim milczeniu Balladyna wydaje trzeci wyrok śmierci — na siebie samą. W tej samej chwili uderza piorun i zabija królową. Kanclerz podsumowuje to zdaniem o dzwonach, które zamiast na koronację biją na pogrzeb.

Epilog

Utwór nie kończy się jednak na scenie sądu. W epilogu przed Publicznością staje kronikarz Wawel i odpowiada na pytania o dzieje Balladyny. Plącze się w sprzecznych wersjach, wywodzi ród królowej raz stąd, raz stamtąd, a całość zamyka żartem: że gałązka laurowa jest lepsza od korony, bo w laur piorun nie bije.