Mały Książę
Pilot z zepsutym silnikiem, osiem dni wody i chłopiec, który prosi, żeby narysować mu baranka. Saint-Exupéry napisał to w Nowym Jorku, siedem lat po tym, jak sam przeżył katastrofę na Saharze.
Antoine de Saint-Exupéry, Mały Książę. Książka pochodzi z serwisu Wolne Lektury — domena publiczna, opracowanie redakcyjne na licencji CC BY-SA 3.0.
Materiały do lektury
O książce
Mały Książę to powiastka filozoficzna Antoine’a de Saint-Exupéry, napisana w 1942 roku w Stanach Zjednoczonych i wydana 6 kwietnia 1943 roku w Nowym Jorku, jednocześnie po angielsku i po francusku. We Francji ukazała się dopiero po wojnie; autor tego wydania nie zobaczył.
Fabuła jest prosta. Pilot, którego samolot zepsuł się nad Saharą, budzi się rano i widzi nad sobą małego chłopca, który prosi, żeby narysować mu baranka. Przez osiem dni, podczas gdy pilotowi kończy się woda, chłopiec opowiada mu o swojej planecie wielkości domu, o kapryśnej róży, którą tam zostawił, i o sześciu asteroidach, na których spotkał sześciu dorosłych, z których każdy był na swój sposób absurdalny.
Książka jest od kilkudziesięciu lat jedną z najczęściej tłumaczonych na świecie — przełożono ją na blisko sześćset języków i dialektów. Ilustracje, bez których niektóre sceny tracą sens, wykonał sam autor.
Czas i miejsce akcji
Czas. Narrator opowiada z dystansu sześciu lat: spotkanie z Małym Księciem zdarzyło się sześć lat przed chwilą, w której pisze. Samo spotkanie trwa osiem dni — tyle, na ile pilotowi wystarcza wody. Oprócz tego w książce są dwa inne poziomy czasu: wspomnienia narratora z dzieciństwa, gdy rysował węża boa i został zniechęcony przez dorosłych, oraz opowieść Małego Księcia o roku, który minął od jego przybycia na Ziemię.
Miejsce. Miejsc jest wiele i zmieniają się razem z opowieścią.
Rama: pustynia Sahara, tysiąc mil od jakiegokolwiek zamieszkanego miejsca, przy zepsutym samolocie. To jedyne miejsce, w którym narrator naprawdę przebywa.
Planeta Małego Księcia: asteroida B 612, wielkości domu. Są na niej trzy wulkany — dwa czynne i jeden wygasły, którego bohater i tak przeczyszcza — oraz jedna róża i wiecznie kiełkujące baobaby, które trzeba wyrywać, dopóki są małe.
Sześć asteroid odwiedzonych po drodze: planeta króla bez poddanych; planeta pyszałka, który słyszy tylko pochwały; planeta pijaka, który pije, żeby zapomnieć, że się wstydzi picia; planeta biznesmena liczącego gwiazdy; planeta latarnika, tak mała, że dzień trwa na niej minutę; planeta geografa, który nigdy nie opuścił gabinetu.
Ziemia: najpierw pustynia, gdzie bohater spotyka węża; potem góry, w których słyszy tylko własne echo; ogród z pięcioma tysiącami róż; łąka, na której poznaje lisa; stacja kolejowa z dróżnikiem sortującym podróżnych; kupiec sprzedający pigułki na pragnienie; wreszcie studnia, którą obaj bohaterowie znajdują o świcie.
Ostatnim miejscem jest ten sam skrawek pustyni, na którym Mały Książę pojawił się rok wcześniej — bo tylko tam może wrócić na swoją planetę.
Kluczowe wątki
Oswajanie i przyjaźń — najważniejsza myśl książki, wyłożona przez lisa. Oswoić znaczy stworzyć więzy; dopiero wtedy ktoś przestaje być jednym ze stu tysięcy podobnych i staje się jedyny na świecie.
Róża i odpowiedzialność — Mały Książę uciekł od kapryśnego kwiatu i dopiero na Ziemi zrozumiał, że to on jest za niego odpowiedzialny.
Krytyka świata dorosłych — sześć asteroid to sześć karykatur: władza, próżność, ucieczka w nałóg, chciwość, bezmyślne posłuszeństwo zasadom i wiedza oderwana od doświadczenia.
To, co niewidoczne — powracająca teza, że istoty rzeczy nie da się zobaczyć oczami. Dotyczy róży, studni na pustyni i przyjaźni.
Samotność — samotny jest pilot na pustyni, samotny Mały Książę na swojej planecie, samotni wszyscy mieszkańcy asteroid, samotny lis przed oswojeniem.
Powrót — zakończenie, w którym bohater pozwala się ukąsić wężowi, żeby wrócić do swojej róży. Książka nie rozstrzyga, czy to śmierć, czy podróż.
Geneza utworu
Bezpośrednim źródłem sytuacji wyjściowej jest wypadek z 1935 roku. Saint-Exupéry wraz z mechanikiem André Prévotem rozbił się pod koniec grudnia 1935 roku na Pustyni Libijskiej podczas próby bicia rekordu na trasie Paryż–Sajgon. Błądzili cztery dni i dopiero czwartego, odwodnieni i majaczący, zostali uratowani przez beduińskiego przewodnika. Pilot z zepsutym silnikiem i kończącą się wodą to autor.
Książka powstała w 1942 roku w Nowym Jorku i na Long Island, gdzie pisarz mieszkał po klęsce Francji — nieszczęśliwy, skłócony z emigracyjnymi środowiskami politycznymi i tęskniący za krajem. Namówił go amerykański wydawca, który zauważył, że Saint-Exupéry bez przerwy rysuje na serwetkach tę samą postać małego chłopca.
Dedykacja jest osobista i bardzo czytelna, gdy zna się datę. Léon Werth to najbliższy przyjaciel autora, pisarz żydowskiego pochodzenia, który w czasie powstawania książki ukrywał się w okupowanej Francji. Autor przeprasza dzieci, że dedykuje ich książkę dorosłemu, i tłumaczy, że ten dorosły cierpi tam głód i chłód. Na koniec poprawia dedykację: Leonowi Werthowi, kiedy był małym chłopcem.
Znaczenie tytułu
Tytuł jest prosty i przez to mylący. „Mały” nie znaczy tylko „niedorosły” — chodzi też o skalę całego świata bohatera: planeta wielkości domu, jedna róża, trzy wulkany sięgające mu do kolan. Wszystko, co dla niego ważne, jest małe i łatwe do przeoczenia.
„Książę” nie ma w tej książce nic wspólnego z dworem ani z władzą. Bohater jest jedynym mieszkańcem swojej planety, więc jest jej władcą z braku kogokolwiek innego. Warto zestawić go z królem z pierwszej asteroidy, który też rządzi pustką, ale traktuje to poważnie.
W tekście postać nazywana jest po prostu Małym Księciem, bez imienia. Ten brak jest celowy: narrator nie wie o nim niczego, co można by zapisać w rubryce, i właśnie na tym polega cała rzecz — dorośli, jak mówi, pytaliby o wiek, wagę i zarobki ojca.
Kompozycja, narracja, język
Kompozycja jest klamrowa i podróżna zarazem. Ramę tworzy pustynia: spotkanie na początku i rozstanie na końcu, w tym samym miejscu. W środku mieści się opowieść o podróży przez siedem światów, z których każdy zbudowany jest według tego samego schematu: przybycie, rozmowa z jednym mieszkańcem, wniosek o dorosłych, odlot. Powtarzalność jest celowa i przypomina strukturę bajki.
Narracja jest pierwszoosobowa i prowadzona z perspektywy sześciu lat po wydarzeniach. Narrator to dorosły, który przyznaje, że sam w dzieciństwie został przez dorosłych zniechęcony do rysowania, i który przez całą książkę stara się nie stać się jednym z nich. Zwraca się do czytelnika bezpośrednio, prosi, przeprasza za niedokładne rysunki i na końcu wprost apeluje.
Ilustracje są częścią tekstu, nie dodatkiem. Rysunek węża boa, który połknął słonia, i to, że dorośli widzą w nim kapelusz, jest całą sceną; bez obrazka nie działa. Autor narysował je sam.
Język jest prosty, krótkozdaniowy i pozornie dziecięcy, a niesie treści filozoficzne — na tym polega gatunek powiastki filozoficznej. Warto zwrócić uwagę na: alegorię (każda asteroida to jedna ludzka wada), symbol (róża, baranek, baobaby, wąż, studnia, gwiazdy), personifikację (mówiący lis, róża, wąż), powtórzenie jako zasadę kompozycji oraz aforyzm — bo najważniejsze zdania tej książki są zbudowane tak, żeby dało się je zapamiętać i zacytować.
Bohaterowie — Mały Książę
O autorze
Antoine de Saint-Exupéry (1900–1944)
Pilot pocztowy, który rozbił się na Saharze i przeżył cztery dni bez wody, a potem napisał o tym książkę dla dzieci. Zginął w locie rozpoznawczym w 1944 roku; wrak jego samolotu znaleziono dopiero po pięćdziesięciu sześciu latach.
Twórczość — Antoine de Saint-ExupéryCzęste pytania — Mały Książę
Dlaczego pilot znalazł się na pustyni?
Silnik jego samolotu zepsuł się nad Saharą i musiał lądować tysiąc mil od najbliższego zamieszkanego miejsca. Miał zapas wody na osiem dni i żadnego mechanika. Sytuacja jest autentyczna — Saint-Exupéry przeżył taką katastrofę na Pustyni Libijskiej w 1935 roku.
Skąd pochodzi Mały Książę?
Z asteroidy B 612, planety niewiele większej od domu. Są na niej trzy wulkany — dwa czynne, na których podgrzewa śniadanie, i jeden wygasły, który i tak przeczyszcza — oraz jedna róża i wiecznie kiełkujące baobaby.
Dlaczego baobaby są groźne?
Bo planeta jest bardzo mała, a baobab bardzo duży. Jeżeli nie wyrwie się kiełka na czas, drzewo rozsadza korzeniami całą asteroidę. Dlatego bohater codziennie sprząta swoją planetę. To jedna z wyraźniejszych alegorii w książce: małe zaniedbania, z których wyrastają nieodwracalne szkody.
Dlaczego Mały Książę uciekł od róży?
Bo nie umiał znieść jej kaprysów. Kwiat żądał parawanu, klosza na noc, kaszlał dla wzbudzenia współczucia i zmyślał o tygrysach. Bohater przyznaje później, że był za młody, by umieć ją kochać, i że trzeba było patrzeć na to, co robiła, a nie słuchać tego, co mówiła.
Jakie planety odwiedził Mały Książę i kogo tam spotkał?
Sześć asteroid i na każdej jednego dorosłego: króla bez poddanych, pyszałka słyszącego wyłącznie pochwały, pijaka pijącego, żeby zapomnieć, że się wstydzi picia, biznesmena liczącego gwiazdy, latarnika zapalającego latarnię co minutę i geografa, który nigdy nie wyszedł z gabinetu.
Dlaczego latarnik jest wyjątkiem wśród dorosłych?
Bo jako jedyny zajmuje się czymś poza sobą. Jego praca dawno straciła sens — planeta kręci się tak szybko, że doba trwa minutę — a on i tak zapala i gasi latarnię bez chwili przerwy. Mały Książę myśli wprost, że tylko z nim mógłby się zaprzyjaźnić.
Co znaczy „oswoić” według lisa?
Stworzyć więzy. Lis tłumaczy, że dziś są dla siebie jednym ze stu tysięcy podobnych chłopców i lisów, a po oswojeniu będą sobie wzajemnie potrzebni i jedyni na świecie. Dodaje instrukcję: trzeba cierpliwości, milczenia i przychodzenia o stałej godzinie, żeby druga strona wiedziała, na kiedy przygotować serce.
Dlaczego Mały Książę płacze w ogrodzie róż?
Bo widzi pięć tysięcy kwiatów identycznych jak jego własny i wierzył dotąd, że ma jedyną taką różę we wszechświecie. Lis odwraca potem to rozumowanie: róża jest jedyna nie dlatego, że jest niepowtarzalna, tylko dlatego, że to jej poświęcono czas.
Jaki jest sekret lisa?
Że dobrze widzi się tylko sercem, a to, co najważniejsze, jest niewidoczne dla oczu. Zdanie to wraca w książce w kilku wariantach: o róży, o studni ukrytej w pustyni i o gwiazdach pięknych z powodu kwiatu, którego nie widać.
Czy Mały Książę umiera na końcu?
Tekst tego nie rozstrzyga i robi to celowo. Za śmiercią przemawia dosłowność sceny: jadowity wąż, ukąszenie, osunięcie się bez krzyku. Za powrotem — słowa bohatera, że to tylko będzie wyglądało na śmierć, bo ciało jest zbyt ciężkie, żeby je zabrać, oraz to, że rano narrator nie znajduje zwłok.
Kim jest wąż?
Jedyną postacią na Ziemi, która mówi zagadkami i zna odpowiedzi. Przedstawia się jako ten, kto rozwiązuje wszystkie zagadki, i od pierwszej rozmowy obiecuje pomóc bohaterowi wrócić na planetę. To najbardziej niejednoznaczna postać książki — jednocześnie niebezpieczna i życzliwa.
Dlaczego książkę zadedykowano dorosłemu?
Bo tym dorosłym jest Léon Werth, najbliższy przyjaciel autora, który w czasie powstawania książki ukrywał się jako Żyd w okupowanej Francji. Saint-Exupéry przeprasza dzieci i tłumaczy, że przyjaciel cierpi tam głód i chłód. Na koniec poprawia dedykację: Leonowi Werthowi, kiedy był małym chłopcem.
Czym jest powiastka filozoficzna?
Gatunkiem, w którym prosta, często baśniowa fabuła służy wyłożeniu poglądów na świat. Postacie bywają jednowymiarowe, bo są alegoriami, a zdarzenia układają się w powtarzalny schemat. Mały Książę jest tego wzorcowym przykładem: sześć planet to sześć wykładów o ludzkich wadach.
Z jakiego przekładu pochodzą cytaty na tej stronie?
Z przekładu Agaty Kozak, udostępnionego na wolnej licencji przez Wolne Lektury. W innych polskich wydaniach — na przykład w klasycznym tłumaczeniu Jana Szwykowskiego — te same zdania brzmią nieco inaczej, więc warto sprawdzić, jaką wersję ma twoja książka.