Wybrane mity greckie: o powstaniu świata, o Prometeuszu, o Syzyfie, o Demeter i Korze, o Dedalu i Ikarze, o Heraklesie, o Tezeuszu i Ariadnie

O książce

Mity greckie to opowieści, którymi starożytni Grecy tłumaczyli sobie początek świata, pochodzenie bogów i ludzi, zjawiska przyrody i obrzędy. Nie mają jednego autora. Przez wieki przekazywali je ustnie pieśniarze, a potem spisywali poeci, tragicy i uczeni. Dlatego w serwisie przy tej pozycji widnieje określenie „tekst anonimowy”. Każdy mit istnieje w kilku wersjach, które różnią się szczegółami, a czasem nawet zakończeniem.

Podstawa programowa dla klas IV–VI wymaga znajomości wybranych mitów greckich. Najczęściej czyta się siedem z nich i to one są przedmiotem opracowania. Są to mity o powstaniu świata, o Prometeuszu, o Syzyfie, o Demeter i Korze, o Dedalu i Ikarze, o Heraklesie oraz o Tezeuszu i Ariadnie. Każdy omawiamy osobno i równie dokładnie.

W szkole mity czyta się zwykle w opracowaniu Jana Parandowskiego, czyli w jego Mitologii z 1924 roku. Książka jest chroniona prawem autorskim, więc nie przytaczamy z niej fragmentów i opowiadamy wszystko własnymi słowami. Całej Mitologii poświęciliśmy osobne opracowanie, Mitologia, część I. Grecja. Tutaj opieramy się na tradycji antycznej, przede wszystkim na Hezjodzie, Homerze, Ajschylosie, hymnie homeryckim, Owidiuszu i Apollodorze. Gdy wersja Parandowskiego różni się od dawnych źródeł, zaznaczamy to.

Cytaty pochodzą z utworów dawnych autorów w przekładach, które są już w domenie publicznej. Z Wolnych Lektur wzięliśmy Prace i dnie Hezjoda w przekładzie Kazimierza Kaszewskiego, Prometeusza skowanego Ajschylosa w przekładzie Jana Kasprowicza i Odyseję Homera w przekładzie Lucjana Siemieńskiego. Najwięcej cytatów pochodzi z Przemian Owidiusza w przekładzie Brunona Kicińskiego, udostępnionych przez Wikiźródła w wydaniu z 1933 roku, w którym niepodpisany wydawca miejscami wygładził dawny przekład. Owidiusz był Rzymianinem, więc Kiciński nazywa bogów po rzymsku. Zeus to u niego Jowisz, Demeter to Ceres albo Cerera, Kora to Prozerpina, Hades to Pluton, a Herakles to Herkules albo Alcyd. W treści opracowania używamy form greckich, przyjętych w szkole.

Czas i miejsce akcji

Czas akcji jest mityczny. Grecy sytuowali te zdarzenia w bardzo dawnych czasach, wcześniejszych niż wszystko, co pamiętali ich przodkowie. Mit o powstaniu świata sięga chwili, gdy istniał tylko Chaos. Mity o Prometeuszu i Syzyfie dzieją się w czasach pierwszych ludzi, gdy ludzie i bogowie spotykali się jeszcze przy wspólnych ucztach. Herakles, Tezeusz i Dedal należą do epoki herosów, którą dzisiejsi badacze łączą z czasami kultury mykeńskiej i minojskiej.

Miejsca akcji:

• Chaos, bezkresna pustka sprzed narodzin świata, i Tartar, otchłań w najgłębszym miejscu podziemi, do której Zeus strąca pokonanych tytanów;
• Olimp, góra, na której mieszkają bogowie, i Kreta, gdzie Reja ukrywa małego Zeusa przed ojcem;
• Mekone, miejsce, w którym według Hezjoda Prometeusz oszukuje Zeusa przy podziale mięsa ofiarnego;
• Kaukaz, góry na krańcu znanego Grekom świata, gdzie według Apollodora i Parandowskiego przykuto Prometeusza, albo skały Scytii, w których rozgrywa się tragedia Ajschylosa;
• Korynt, miasto rządzone przez Syzyfa, i kraina Hadesa, gdzie Syzyf wtacza na górę swój głaz;
• kwietna łąka, na której Hades porywa Korę, w hymnie homeryckim położona na równinie Nysa, a u Owidiusza w gaju nad jeziorem Pergus koło Enny na Sycylii, oraz podziemne królestwo Hadesa;
• Eleusis w Attyce, gdzie Demeter jako stara kobieta trafia do domu króla Keleosa i gdzie potem powstaje jej świątynia;
• Kreta z pałacem króla Minosa i labiryntem zbudowanym przez Dedala;
• niebo nad Morzem Egejskim, którym lecą Dedal i Ikar, mijając wyspy Delos, Paros i Samos, Morze Ikaryjskie i wyspa Ikaria, gdzie Dedal grzebie syna, oraz Sycylia, dokąd dolatuje;
• Teby, gdzie rodzi się Herakles, i Tiryns albo Mykeny, siedziba króla Eurysteusza;
• miejsca dwunastu prac Heraklesa, czyli Nemea, bagna Lerny, Keryneja w Achai, góra Erymant w Arkadii, Elida ze stajniami Augiasza, jezioro Stymfalos, Kreta, Tracja, kraj Amazonek nad rzeką Termodont, wyspa Erytea na dalekim zachodzie, ogród Hesperyd i Hades;
• rzeka Euenos, nad którą centaur Nessos próbuje porwać Dejanirę, i góra Ojta, na której płonie stos Heraklesa;
• Trojzena, gdzie dorasta Tezeusz, i droga do Aten przez Przesmyk Koryncki, na której heros pokonuje zbójców;
• Ateny, miasto króla Egeusza, i skała nad morzem, z której Egeusz wypatruje okrętu syna;
• wyspa Naksos, gdzie Tezeusz porzuca Ariadnę (Homer nazywa tę wyspę Dia).

Kluczowe wątki

Narodziny świata i władza Zeusa. Na początku jest Chaos. Z niego wyłania się Gaja, czyli Ziemia, która rodzi Uranosa, czyli Niebo. Władza przechodzi z ojca na syna w wyniku buntu. Kronos obala Uranosa, a sam zostaje pokonany przez Zeusa, którego matka uratowała podstępem. Po zwycięstwie nad tytanami Zeus i jego bracia dzielą między siebie niebo, morze i podziemia.

Prometeusz i ogień. Tytan Prometeusz staje po stronie ludzi. Oszukuje Zeusa przy podziale ofiary, a potem wykrada ogień, który Zeus przed ludźmi ukrył. Za karę zostaje przykuty do skały, a orzeł wyjada mu wątrobę. Zeus mści się także na ludziach, zsyłając im Pandorę i naczynie pełne nieszczęść.

Przebiegłość Syzyfa. Król Koryntu zdradza tajemnice bogów, a potem dwa razy oszukuje śmierć. Gdy w końcu trafia do podziemi, musi bez końca wtaczać pod górę głaz, który zawsze stacza się w dół.

Matka i córka. Hades porywa Korę, córkę Demeter. Zrozpaczona bogini szuka jej po świecie i przestaje dbać o plony. Gdy ludziom grozi głód, Zeus nakazuje zwrócić dziewczynę. Kora zjadła jednak w podziemiu pestki granatu, więc część roku musi spędzać u męża. Grecy tłumaczyli w ten sposób, skąd się biorą pory roku.

Lot i upadek. Wynalazca Dedal nie może opuścić Krety, więc buduje dla siebie i syna skrzydła z piór i wosku. Ikar nie słucha przestróg, wzlatuje zbyt wysoko i ginie w morzu.

Czyny herosów. Herakles, syn Zeusa, odpokutowuje zbrodnię popełnioną w szale, wykonując dla króla Eurysteusza dwanaście prac. Tezeusz zabija w labiryncie Minotaura i wychodzi z niego dzięki nici, którą dała mu królewna Ariadna. Obaj bohaterowie walczą z potworami i oczyszczają świat z okrucieństwa, ale obaj popełniają też błędy, które przynoszą cierpienie ich bliskim.

Geneza utworu

Mity greckie powstawały przez setki lat w ustnej tradycji. Najstarsze zapisane wersje pochodzą z VIII i VII wieku przed naszą erą. W tym czasie Hezjod ułożył Teogonię, poemat o pochodzeniu bogów, i Prace i dnie, w których opowiada między innymi o Prometeuszu i Pandorze. Wtedy też zapisano eposy przypisywane Homerowi. W Odysei bohater widzi w krainie zmarłych Syzyfa przy jego karze i rozmawia z cieniem Heraklesa. Wspomina też Ariadnę. Najdokładniejszą wczesną opowieść o porwaniu Kory zawiera Hymn do Demeter, jeden z hymnów homeryckich, datowany zwykle na VII lub VI wiek przed naszą erą.

W V wieku przed naszą erą mity przeniesiono na scenę. Prometeusz skowany, przypisywany Ajschylosowi, pokazuje tytana przykuwanego do skały za to, że dał ludziom ogień. Część badaczy wątpi dziś, czy autorem tragedii był rzeczywiście Ajschylos. Kilkaset lat później rzymski poeta Owidiusz zebrał mnóstwo mitów w poemacie Metamorfozy, po polsku zwanym też Przemianami. Od niego pochodzi najbardziej znana wersja lotu Dedala i Ikara. W I lub II wieku naszej ery powstała Biblioteka, przypisywana Apollodorowi, czyli prozatorski przegląd mitów od początku świata do śmierci Odyseusza. Właśnie z niej najłatwiej poznać kolejność prac Heraklesa.

Jan Parandowski, filolog klasyczny, wydał Mitologię w 1924 roku z myślą o młodych czytelnikach. Z wielu wariantów wybierał te, które dało się opowiedzieć spójnie, i często łączył szczegóły z różnych źródeł. U niego Prometeusz lepi ludzi z gliny jak u Apollodora, a beczkę Pandory otwiera Epimeteusz, namówiony przez żonę. Dlatego uczeń, który czyta Parandowskiego, a potem zagląda do Hezjoda czy Owidiusza, napotyka czasem inne szczegóły. Nie jest to błąd, tylko naturalna cecha mitów.

Znaczenie tytułu

Słowo „mit” pochodzi od greckiego „mythos”, które znaczyło słowo, mowę, opowieść. Z czasem zaczęto tak nazywać opowieści o bogach i herosach, w które wierzyła cała wspólnota. Tytuł „Wybrane mity greckie” nie pochodzi od żadnego starożytnego autora. Jest nazwą pozycji z listy lektur, która mówi, że uczeń poznaje kilka mitów, a nie całą mitologię.

Siedem mitów z tego wyboru reprezentuje różne rodzaje opowieści. Mit o powstaniu świata jest kosmogoniczny i teogoniczny, bo opowiada o narodzinach świata i bogów. Mit o Prometeuszu dotyczy początków ludzkiej cywilizacji. Mit o Demeter i Korze wyjaśnia zjawisko przyrody, czyli następstwo pór roku. Pozostałe opowiadają o ludziach i herosach, ich odwadze, sprycie i winie.

Kompozycja, narracja, język

Każdy mit jest zamkniętą całością i można go czytać osobno. Wiele postaci przechodzi jednak z jednej opowieści do drugiej. Herakles uwalnia Prometeusza, a z podziemi, w których cierpi Syzyf, wyprowadza Cerbera. Labirynt, w którym Tezeusz zabija Minotaura, zbudował Dedal. Byk kreteński, którego Herakles przywozi z Krety, w późniejszych opowieściach pustoszy okolice Maratonu i pokonuje go Tezeusz. Dzięki takim powiązaniom mity tworzą jeden wielki świat.

Mity mają narratora trzecioosobowego, który wie, co myślą i postanawiają bogowie. Opowieść zwykle zmierza do wyjaśnienia czegoś, co Grecy znali ze swojego otoczenia. Mówi, skąd nazwa Morza Ikaryjskiego, dlaczego bogom pali się w ofierze kości owinięte tłuszczem, skąd zima i wiosna. Takie wyjaśnienia nazywa się ajtiologicznymi. W mitach powtarzają się te same motywy, czyli zakaz i jego złamanie, próba sił, kara za pychę, podstęp i przemiana.

Starożytne źródła, z których pochodzą cytaty, mają różną formę. Hezjod i Homer pisali heksametrem, a Owidiusz łacińskim heksametrem. Polscy tłumacze XIX i początku XX wieku zastąpili go wierszem rymowanym. Prometeusz skowany jest tragedią z dialogami i pieśniami chóru. Parandowski opowiada te same historie prozą, prostym, ale starannym językiem. Z mitów pochodzi wiele związków frazeologicznych, na przykład syzyfowa praca, puszka Pandory, nić Ariadny, stajnia Augiasza czy lot Ikara.