Problematyka — Wybrane mity greckie: o powstaniu świata, o Prometeuszu, o Syzyfie, o Demeter i Korze, o Dedalu i Ikarze, o Heraklesie, o Tezeuszu i Ariadnie

Początek świata i porządek władzy

Mity o powstaniu świata odpowiadają na pytania, które zadają sobie ludzie wszystkich epok. Skąd wziął się świat? Kto nim rządzi i dlaczego? U Hezjoda porządek wyłania się z Chaosu stopniowo, a władza przechodzi z ojca na syna przez bunt i przemoc. Uranos i Kronos boją się własnych dzieci i próbują je unieszkodliwić. Mimo to przegrywają, bo przepowiedni nie da się uniknąć. Trwały porządek nastaje dopiero za panowania Zeusa, gdy każdy z bogów dostaje we władanie własną część świata. U Owidiusza świat porządkuje nienazwany bóg, a największym dziełem jest człowiek, jedyna istota, która patrzy w niebo.

Bunt w imię ludzi

Prometeusz sprzeciwia się najpotężniejszemu z bogów, bo chce ulżyć ludziom. Ogień jest w tym micie czymś więcej niż ciepłem. Oznacza rzemiosło, naukę i całą cywilizację, jak mówi bohater tragedii Ajschylosa. Tytan płaci za to straszliwą cenę, ale nie żałuje swojego czynu. Jego imię dało nazwę prometeizmowi. Tak określa się postawę kogoś, kto sprzeciwia się tyranii i gotów jest cierpieć dla dobra innych. Mit pokazuje też drugą stronę postępu. Wraz z ogniem przychodzi Pandora, a z nią choroby i troski.

Spryt, pycha i kara

Wielu bohaterów mitów przekracza granicę wyznaczoną śmiertelnym. Grecy nazywali taką postawę hybris. Syzyf uważa, że przechytrzy bogów, i przez pewien czas mu się to udaje. W końcu dostaje karę, która pasuje do jego winy. Sprytny król, który tyle razy uniknął losu, teraz bez końca powtarza tę samą bezowocną pracę. Ikar nie chce latać nisko i rozważnie. Zachwyt nad własnymi możliwościami kończy się jego upadkiem. Takie opowieści przypominały Grekom, że człowiek powinien znać swoje miejsce w porządku świata.

Rodzice i dzieci

Prawie każdy mit z tego wyboru opowiada o więzi rodziców i dzieci. Demeter z miłości do córki gotowa jest zagłodzić świat. Dedal z drżącymi rękami przypina synowi skrzydła, a potem przeklina swoją sztukę. Egeusz umiera z rozpaczy, bo sądzi, że stracił syna. Ale są też ojcowie, którzy boją się własnych dzieci, jak Uranos i Kronos. Zeus kocha Heraklesa, a Hera prześladuje go jako syna rywalki. W tych historiach miłość rodzicielska bywa siłą, która porusza nawet bogów, i źródłem największego cierpienia.

Bohater i jego próby

Herakles i Tezeusz to herosy, czyli ludzie, którzy dzięki boskiemu pochodzeniu albo niezwykłej sile i odwadze dokonują rzeczy ponad ludzkie siły. Ich czyny układają się w ciąg prób. Herakles walczy z potworami, ale wykonuje też zadania wymagające sprytu, jak oczyszczenie stajni Augiasza czy wybawienie się z kłopotu przy Atlasie. Tezeusz oczyszcza drogę do Aten ze zbójców i uwalnia miasto od haraczu. Obaj mają jednak wady. Herakles w szale zabija dzieci, a Tezeusz porzuca Ariadnę i przez zapomnienie doprowadza do śmierci ojca.

Mit jako wyjaśnienie świata

Mity tłumaczyły Grekom, dlaczego świat wygląda tak, a nie inaczej. Mit o Korze wyjaśnia, skąd pory roku. Opowieść o Prometeuszu mówi, dlaczego bogom pali się w ofierze kości owinięte tłuszczem, a ludzie zjadają mięso. Nazwy Morza Ikaryjskiego i Egejskiego pochodzą od imion Ikara i Egeusza. Z mitami wiązały się też obrzędy, na przykład misteria w Eleusis. Do dziś mity żyją w języku, w wyrażeniach takich jak syzyfowa praca, puszka Pandory, nić Ariadny czy stajnia Augiasza.