Streszczenie — Wybrane mity greckie: o powstaniu świata, o Prometeuszu, o Syzyfie, o Demeter i Korze, o Dedalu i Ikarze, o Heraklesie, o Tezeuszu i Ariadnie

Na początku istnieje tylko Chaos. Z niego wyłaniają się Gaja i inne pierwsze bóstwa, a władza nad światem przechodzi od Uranosa na Kronosa i wreszcie na Zeusa. Tytan Prometeusz wykrada dla ludzi ogień i zostaje za to przykuty do skały. Przebiegły Syzyf oszukuje bogów i śmierć, więc w podziemiu wiecznie wtacza głaz pod górę. Hades porywa Korę, a jej matka Demeter, szukając córki, przestaje dbać o plony. Dedal wydostaje się z Krety na skrzydłach sklejonych woskiem, lecz jego syn Ikar wzlatuje za wysoko i ginie w morzu. Herakles wykonuje dwanaście prac dla króla Eurysteusza. Tezeusz zabija Minotaura i wychodzi z labiryntu dzięki nici Ariadny.

Mit o powstaniu świata

Według Hezjoda najpierw powstał Chaos, ogromna, pusta przestrzeń. Po nim pojawiła się Gaja, czyli Ziemia, ponury Tartar w jej głębi i Eros, siła miłości. Gaja zrodziła Uranosa, czyli rozgwieżdżone Niebo, a potem z nim tytanów, jednookich cyklopów i olbrzymów o stu rękach. Uranos nienawidził swoich dzieci i ukrywał je w głębi ziemi. Najmłodszy z tytanów, Kronos, za namową matki pozbawił go władzy.
Kronos także bał się, że jego dzieci go obalą, więc połykał je zaraz po narodzinach. Jego żona Reja, gdy urodziła najmłodszego syna, Zeusa, podała mężowi kamień owinięty w pieluszki. Zeusa ukryła na Krecie. Według późniejszych przekazów karmiła go tam swoim mlekiem koza Amaltea. Gdy Zeus dorósł, podstępem sprawił, że Kronos wyrzucił z siebie połknięte wcześniej dzieci. Na świat wróciły Hestia, Demeter i Hera, a także Hades i Posejdon.
Potem wybuchła długa wojna młodych bogów z tytanami. Zeus uwolnił cyklopów, którzy wykuli dla niego pioruny, i sturękich olbrzymów, którzy walczyli po jego stronie. Pokonanych tytanów strącono do Tartaru. Zeus objął władzę nad niebem i całym światem, Posejdon nad morzem, a Hades nad krainą zmarłych.
Rzymski poeta Owidiusz opowiada początek świata inaczej. U niego Chaos to bezładna mieszanina żywiołów, które bez przerwy ze sobą walczą. Nienazwany bóg, którego poeta nazywa siłą wyższą, oddziela od siebie niebo, ziemię i wodę, nadaje ziemi kształt kuli i zaludnia świat zwierzętami. Na końcu powstaje człowiek. Owidiusz zostawia wybór. Człowieka mógł stworzyć ten sam bóg albo syn Japeta, czyli Prometeusz, który ulepił go z ziemi i wody. Parandowski trzyma się w tym miejscu wersji Hezjoda i dodaje do niej szczegóły z innych źródeł, na przykład kozę Amalteę.

Mit o Prometeuszu

Prometeusz był synem tytana Japeta. Jego imię znaczy „myślący naprzód”, a imię jego brata, Epimeteusza, „myślący po fakcie”. W wojnie z tytanami Prometeusz nie walczył przeciw Zeusowi, ale bardziej niż bogom sprzyjał ludziom. Według Apollodora i Parandowskiego sam ulepił pierwszych ludzi z gliny.
Hezjod opowiada, że gdy w Mekone ustalano, jaką część zwierzęcia ludzie mają oddawać bogom, Prometeusz przygotował dwie porcje. W jednej ukrył mięso pod skórą i żołądkiem wołu, w drugiej kości pod błyszczącym tłuszczem. Zeus wybrał tłuszcz, a pod nim znalazł same kości. Odtąd ludzie zjadali mięso, a bogom palili kości. Rozgniewany Zeus ukrył przed ludźmi ogień.
Prometeusz wykradł ogień i przyniósł go ludziom w pustej łodydze trzciny. Wtedy Zeus postanowił ukarać ludzi. Kazał Hefajstosowi ulepić z ziemi i wody piękną dziewczynę, a bogowie obdarzyli ją urodą, zręcznością i podstępnym sercem. Hermes nadał jej imię Pandora i zaprowadził ją do Epimeteusza. Prometeusz ostrzegał brata, by nie przyjmował darów od Zeusa, ale Epimeteusz nie posłuchał. Pandora zdjęła pokrywę z beczki, a na ludzi wyleciały choroby i troski. W środku została tylko nadzieja. U Parandowskiego wieko podnosi Epimeteusz, któremu podsunęła to żona. W późniejszej tradycji beczka zamieniła się w puszkę.
Samego Prometeusza Zeus kazał zakuć w kajdany. Co dzień zjawiał się przy nim orzeł, który rozszarpywał mu wątrobę, a przez noc wątroba się odnawiała. Ajschylos w tragedii Prometeusz skowany pokazuje, jak Kratos, czyli Władza, i Bia, czyli Przemoc, przyprowadzają tytana w góry Scytii. Hefajstos z żalem przykuwa go do skały. Prometeusz opowiada chórowi Okeanid, że dał ludziom ogień, nauczył ich liczyć, pisać, oswajać zwierzęta, żeglować i leczyć choroby. Zna też tajemnicę, która może kiedyś pozbawić Zeusa władzy, ale nie chce jej wyjawić. Gdy odrzuca żądania Hermesa, Zeus strąca go piorunem w otchłań razem ze skałą. Apollodor i Parandowski umieszczają mękę Prometeusza na Kaukazie. Po wielu latach Herakles zabił orła strzałą i uwolnił tytana.

Mit o Syzyfie

Syzyf, syn Eola, był założycielem i królem Koryntu, który dawniej nazywał się Efyrą. Uchodził za najsprytniejszego z ludzi. Bogowie zapraszali go na swoje uczty, ale on powtarzał śmiertelnym, co tam usłyszał. Najbardziej rozgniewał Zeusa, gdy zdradził bogu rzecznemu Asoposowi, kto porwał jego córkę Eginę.
Zeus posłał po Syzyfa boga śmierci, Tanatosa. Król jednak go przechytrzył i zakuł w kajdany. Przez pewien czas na ziemi nikt nie umierał, aż bogowie uwolnili Tanatosa, a Syzyf trafił do podziemi. Wcześniej przykazał jednak żonie, Merope, żeby nie wyprawiała mu pogrzebu i nie składała ofiar. W krainie zmarłych poskarżył się na to i wyprosił u władców podziemi zgodę na powrót, by ukarać żonę. Na ziemi został i żył jeszcze długo.
Gdy w końcu bogowie sobie o nim przypomnieli i Syzyf znów trafił do podziemi, wymierzyli mu karę za wszystkie podstępy. W Tartarze musi wtaczać na stromą górę ogromny głaz. Za każdym razem, tuż przed szczytem, kamień wyrywa mu się z rąk i toczy w dół, a Syzyf musi zaczynać od początku. Tak opisuje go Homer w Odysei, gdy Odyseusz zagląda do krainy umarłych. Owidiusz dodaje, że gdy w podziemiu zaśpiewał Orfeusz, Syzyf przerwał pracę i usiadł na swoim kamieniu. Szczegóły o uwięzieniu Tanatosa i powrocie z podziemi pochodzą z późniejszych źródeł i różnią się między sobą. Parandowski łączy je w jedną opowieść.

Mit o Demeter i Korze

Demeter, siostra Zeusa, była boginią urodzaju i zbóż. Jej córka miała na imię Kora, czyli Dziewczyna. Później nazywano ją Persefoną. Hymn homerycki opowiada, że Kora zrywała z towarzyszkami kwiaty na łące i sięgnęła po narcyz piękniejszy od innych kwiatów. Wtedy ziemia się rozstąpiła i Hades na złotym rydwanie porwał ją do podziemi. Zrobił to za zgodą Zeusa, ale bez wiedzy matki.
Demeter usłyszała krzyk córki i przez dziewięć dni szukała jej po świecie z płonącymi pochodniami. Dopiero Helios, bóg słońca, który widzi wszystko, powiedział jej, kto porwał Korę. Rozgniewana bogini opuściła Olimp. Pod postacią starej kobiety przyszła do Eleusis i zatrudniła się jako piastunka w domu króla Keleosa i królowej Metanejry. Chciała uczynić ich synka, Demofonta, nieśmiertelnym i nocami kładła go w ogniu. Gdy matka chłopca to zobaczyła i krzyknęła, bogini ujawniła się i kazała zbudować sobie w Eleusis świątynię.
W żałobie Demeter wstrzymała wzrost zbóż. Ziemia przestała rodzić, ludziom groził głód, a bogom brak ofiar. Zeus posłał Hermesa do Hadesa z rozkazem, by oddał Korę. Hades się zgodził, ale przed odjazdem dał żonie pestkę granatu. Kto skosztował jedzenia w podziemiu, musiał tam wracać. Odtąd Kora spędza trzecią część roku u Hadesa, a resztę z matką. Gdy wraca na ziemię, przyroda rozkwita, a gdy schodzi do podziemi, ziemia pustoszeje. Demeter nauczyła mieszkańców Eleusis swoich tajemnych obrzędów, z których wyrosły misteria eleuzyjskie.
Owidiusz w Przemianach przenosi porwanie na Sycylię, nad jezioro Pergus koło Enny. U niego o losie córki opowiada Demeter nimfa źródła Aretuza, która płynęła podziemnymi wodami i widziała Korę jako królową podziemi. Kora zjada siedem ziaren granatu, a Zeus dzieli rok na dwie równe części, po pół roku u matki i u męża. Parandowski umieszcza wędrówkę Demeter w Eleusis, ale dodaje, że po rozmowie z Heliosem bogini skryła się w górskiej pieczarze.

Mit o Dedalu i Ikarze

Dedal pochodził z Aten i był najsłynniejszym wynalazcą, budowniczym i rzeźbiarzem swoich czasów. Uciekł z ojczyzny, bo z zazdrości zabił zdolnego siostrzeńca, swojego ucznia. Owidiusz opowiada, że Pallas Atena zamieniła spadającego chłopca w kuropatwę. Na Krecie Dedal służył królowi Minosowi. Wzniósł dla niego labirynt o korytarzach tak poplątanych, że sam z trudem odnalazł wyjście. Minos zamknął w nim Minotaura.
Po latach Dedal zatęsknił za Atenami, ale Minos nie pozwalał mu odpłynąć i pilnował morza. W niektórych wersjach król więzi wynalazcę i jego syna w labiryncie. Dedal postanowił uciec drogą, której nikt nie mógł mu zamknąć, czyli przez powietrze. Ułożył pióra od najmniejszych do największych, związał je w środku nićmi, a na końcach skleił woskiem. Mały Ikar bawił się przy tym piórkami i ugniatał wosk, przeszkadzając ojcu w pracy.
Przed lotem Dedal przypiął synowi skrzydła i ostrzegł go, żeby trzymał się środka. Gdyby leciał za nisko, wilgoć z morza obciążyłaby pióra, a za wysoko słońce stopiłoby wosk. Ojciec wzbił się pierwszy i pilnie oglądał się na syna. Rybacy, pasterze i rolnicy brali ich za bogów. Minęli wyspy Delos i Paros, a po lewej stronie zostawili Samos. Wtedy Ikar, zachwycony lotem, porzucił ojca i poszybował ku niebu.
Słońce rozgrzało wosk, pióra się rozsypały, a chłopiec, machając gołymi ramionami, spadł do morza. Woda, w której zginął, nazywa się odtąd Morzem Ikaryjskim. Dedal znalazł ciało syna na fali i pochował je na wyspie, którą nazwano Ikarią. Według Apollodora i Parandowskiego poleciał dalej na Sycylię, gdzie przyjął go król Kokalos. Rzymski poeta Wergiliusz kieruje go natomiast do Kume w Italii.

Mit o Heraklesie

Herakles przyszedł na świat w Tebach. Jego matką była Alkmena, żona wodza Amfitriona, a ojcem sam Zeus. Żona Zeusa, Hera, nienawidziła go od urodzenia i wpuściła do kołyski dwa węże. Niemowlę udusiło je gołymi rękami. Herakles wyrósł na najsilniejszego z ludzi i ożenił się z tebańską królewną Megarą. Hera zesłała na niego jednak szał, w którym zabił własne dzieci. Gdy się ocknął, zapytał wyrocznię delficką, jak odpokutować zbrodnię. Usłyszał, że ma służyć swojemu krewnemu, Eurysteuszowi, królowi Tiryns i Myken, i wykonać zadania, które ten mu wyznaczy. Według Apollodora miało ich być dziesięć, ale Eurysteusz nie uznał dwóch, więc ostatecznie Herakles wykonał dwanaście.
Na początek Herakles miał zabić lwa, który pustoszył okolice Nemei. Skóry zwierzęcia nie przebijała żadna broń, więc heros udusił je rękami. Odtąd nosił lwią skórę jako płaszcz.
Drugim zadaniem była walka z hydrą z bagien Lerny. Potwór miał wiele głów, a w miejsce każdej odciętej wyrastały dwie nowe. Bratanek Heraklesa, Jolaos, przypalał rany pochodnią, więc głowy przestały odrastać. W jadzie hydry heros zanurzył swoje strzały.
W trzeciej pracy Herakles schwytał łanię o złotych rogach, poświęconą Artemidzie, która żyła koło Kerynei. Ścigał ją przez cały rok, bo nie chciał zabić świętego zwierzęcia. Według Apollodora w końcu lekko zranił ją strzałą i dopiero wtedy schwytał.
Za czwartym razem heros zapędził w głęboki śnieg dzika, który niszczył okolice góry Erymant w Arkadii. Przyniósł go żywego do Eurysteusza, a przerażony król schował się przed zwierzęciem w wielkim glinianym naczyniu.
Piąte zadanie polegało na oczyszczeniu w ciągu jednego dnia z nawozu ogromnych stajni króla Elidy, Augiasza. Herakles przebił mury i skierował przez nie wody dwóch rzek, Alfejosu i Penejosu.
Szósta praca zaprowadziła go nad jezioro Stymfalos w Arkadii. Tam gnieździły się ptaki, które napadały na ludzi. Atena dała Heraklesowi spiżowe grzechotki. Ich hałas spłoszył ptaki, a heros zestrzelił je z łuku.
Jako siódme zadanie Herakles schwytał na Krecie szalejącego byka i przywiózł go do Eurysteusza. Król wypuścił zwierzę, które potem błąkało się po Grecji.
W ósmej pracy heros udał się do Tracji. Tamtejszy król Diomedes karmił swoje klacze ludzkim mięsem. Herakles pokonał go i uprowadził konie do Eurysteusza.
Dziewiąta praca wzięła się stąd, że córka Eurysteusza zapragnęła pasa królowej Amazonek, Hippolity. Herakles popłynął do kraju Amazonek nad rzeką Termodont. Królowa była gotowa oddać mu pas, ale Hera podburzyła wojowniczki do walki i Herakles zdobył pas siłą.
Po raz dziesiąty Herakles wyruszył na daleki zachód. Na wyspie Erytea pasły się woły olbrzyma Gerionesa, który miał trzy ciała. Heros zabił jego psa, pasterza i samego Gerionesa, po czym przypędził stado do Grecji. Według tradycji w czasie tej wyprawy postawił nad cieśniną między Europą a Afryką Słupy Heraklesa.
Jedenaste zadanie dotyczyło złotych jabłek, które rosły w ogrodzie Hesperyd na krańcu świata. Strzegł ich smok. Herakles poprosił o pomoc tytana Atlasa, który dźwigał na barkach niebo. Gdy Atlas poszedł po jabłka, heros trzymał niebo za niego. Potem tytan nie chciał przejąć ciężaru z powrotem. Herakles poprosił go, by potrzymał niebo tylko przez chwilę, a sam odszedł z jabłkami.
Na koniec Eurysteusz kazał przyprowadzić z podziemi trzygłowego psa Cerbera. Herakles zszedł do krainy zmarłych z pomocą Hermesa i Ateny, pochwycił psa i pokazał go królowi, a potem odprowadził z powrotem. Przy okazji uwolnił z podziemi Tezeusza. W Odysei cień Heraklesa opowiada o tej wyprawie Odyseuszowi.
Po latach Herakles poślubił Dejanirę. Gdy przeprawiali się przez rzekę Euenos, centaur Nessos próbował ją porwać, a heros przeszył go strzałą zatrutą jadem hydry. Umierający centaur dał Dejanirze swoją krew i powiedział, że przywróci jej miłość męża. Gdy Dejanira uwierzyła, że Herakles kocha inną, nasączyła tą krwią szatę i posłała mu ją. Trucizna zaczęła palić ciało herosa. Herakles kazał zbudować sobie stos na górze Ojcie, a Filoktet podpalił go na jego prośbę. Zeus zabrał syna na Olimp i uczynił go nieśmiertelnym, a Hera pogodziła się z nim i oddała mu za żonę swoją córkę Hebe. Parandowski opowiada te zdarzenia podobnie i podaje prace w tej samej kolejności.

Mit o Tezeuszu i Ariadnie

Tezeusz był synem króla Aten, Egeusza, i królewny Ajtry z Trojzeny. Egeusz przed odjazdem ukrył pod ciężkim głazem miecz i sandały. Powiedział, że syn ma przybyć do Aten, gdy da radę podnieść kamień. Tezeusz wychowywał się u matki, a gdy dorósł, odsunął głaz i wyruszył do ojca lądem, choć droga była niebezpieczna. Po drodze rozprawił się z kilkoma okrutnikami. Sinisa, który rozrywał ludzi przywiązanych do nagiętych sosen, zabił tak samo, jak on mordował innych. Skirona, który kazał podróżnym myć sobie nogi i strącał ich ze skały, zrzucił do morza. Prokrustowi, który dopasowywał ofiary do swojego łoża, wymierzył tę samą karę.
W Atenach ojciec rozpoznał go po mieczu. Miasto płaciło wtedy straszny haracz. Musiało wysyłać królowi Krety, Minosowi, siedmiu młodzieńców i siedem dziewcząt, których pożerał Minotaur, potwór o głowie byka, zamknięty w labiryncie. Tezeusz sam zgłosił się jako jedna z ofiar. Umówił się z ojcem, że jeśli wróci zwycięsko, zamieni czarny żagiel okrętu na jasny.
Na Krecie zakochała się w nim córka Minosa, Ariadna. Dała mu kłębek nici, który Tezeusz rozwijał, idąc korytarzami labiryntu. Zabił Minotaura i po nici trafił z powrotem do wyjścia. Potem odpłynął z Ariadną i ocalonymi Ateńczykami. Po drodze zostawił jednak królewnę na wyspie Naksos. Według jednych wersji zrobił to z niewdzięczności, według innych na rozkaz boga Dionizosa, który sam pokochał Ariadnę. Dionizos poślubił ją, a jej wieniec umieścił na niebie jako gwiazdozbiór, zwany dziś Koroną Północną. Homer podaje mroczniejszą wersję. W Odysei Artemida zabija Ariadnę na wyspie Dia.
Zbliżając się do Aten, Tezeusz zapomniał zmienić żagiel. Egeusz, który codziennie wypatrywał okrętu, zobaczył czarne płótno i pomyślał, że syn zginął. Rzucił się ze skały w morze, które od jego imienia nazwano Egejskim. Tezeusz przejął po ojcu tron, a późniejsi Ateńczycy uważali go za twórcę wspólnego państwa całej Attyki.