Wybrane opowiadania z tomu Sklepy cynamonowe

O książce

Sklepy cynamonowe to pierwszy tom opowiadań Brunona Schulza. Ukazał się w grudniu 1933 roku w warszawskim wydawnictwie „Rój”, choć na karcie tytułowej wydrukowano datę 1934. Składa się z piętnastu powiązanych ze sobą tekstów. Opowiada je dorosły już narrator, który wraca pamięcią do dzieciństwa spędzonego w kupieckim domu przy rynku małego galicyjskiego miasteczka. Badacze bez trudu rozpoznają w nim Drohobycz, rodzinne miasto pisarza.

Najważniejszą postacią tomu jest ojciec narratora, Jakub, kupiec bławatny i zarazem szalony wynalazca, filozof i prorok. Hoduje egzotyczne ptaki, wygłasza dwóm szwaczkom wykłady o tworzeniu nowych istot, walczy z karakonami, a w końcu sam się do nich upodabnia. Obok niego żyją matka zajęta sklepem, służąca Adela, która rządzi domem i ojcem, subiekci i dalsi krewni. Opowiadania nie składają się na jedną fabułę. Każde pokazuje inny fragment świata dzieciństwa, a razem tworzą jego mityczną kronikę.

Podstawa programowa dla liceum wymienia wybrane opowiadania z tego tomu. To opracowanie obejmuje jednak cały zbiór, wszystkie piętnaście tekstów, w kolejności z pierwszego wydania. Cytaty pochodzą z tekstu udostępnionego przez Wolne Lektury. W samych opowiadaniach narrator ani razu nie podaje swojego imienia. Imię Józef pada dopiero w drugim zbiorze Schulza, Sanatorium pod Klepsydrą, ale badacze i podręczniki stosują je do bohatera obu książek.

Czas i miejsce akcji

Akcja toczy się w latach dzieciństwa narratora. Schulz nie podaje dat, a czas w opowiadaniach płynie raczej rytmem pór roku niż kalendarza. Są tu upalne lato i sierpień, długa, senna zima i jesień Wielkiego Sezonu. Ostatnie opowiadanie dzieje się w „trzynastym miesiącu”, dodatkowym i fałszywym, który według narratora wyrasta czasem z lata. Realia, takie jak sklep bławatny z subiektami, dorożki i lampy naftowe, odpowiadają epoce dzieciństwa samego Schulza, czyli przełomowi XIX i XX wieku w austriackiej Galicji.

Miasto nie ma w tekście nazwy. Pojawiają się jednak prawdziwe nazwy drohobyckich ulic i okolic, na przykład ulica Stryjska, Podwale, ulica Leszniańska i Żupy Solne, a na mapie ojca dolina Tyśmienicy.

Miejsca akcji:

• mieszkanie rodziny na pierwszym piętrze kamienicy w rynku, czyli ciemne pokoje pełne szaf i luster, kuchnia Adeli, paradny salon z wypchanym kondorem, dolne pokoje subiektów, rupieciarnie na poddaszu i strych, na którym ojciec urządza ptaszarnię;
• sklep bławatny ojca z półkami pełnymi sukna i tylnym kontuarem pełnym papierów;
• rynek i okoliczne ulice, wśród nich ulica Stryjska z apteką i Podwale;
• przedmieście z małymi domkami i ogródkami, gdzie mieszka ciotka Agata, oraz śmietnisko, na którym stoi łóżko Tłui, i izba starej Maryśki;
• podwórze z zaułkiem przy kurniku i zdziczały ogród za parkanem, w którym chłopiec spotyka Pana;
• mieszkanie wuja Karola, opuszczone na lato przez żonę i dzieci;
• teatr, nocne ulice miasta i gimnazjum z salą rysunkową profesora Arendta oraz wspaniałym skrzydłem dyrektora;
• podmiejskie parki, lasy i wzgórza, przez które chłopiec jedzie nocą dorożką;
• ulica Krokodyli, nowa dzielnica handlowa z szarymi sklepami, sklepem krawca kryjącym antykwarnię, torami i niedokończonym dworcem;
• miasto w czasie wichury i przedmieście, na którym wybucha pożar;
• miejsca tylko wspominane, czyli wody, do których ojciec wyjeżdża w lipcu, i letnisko, gdzie przebywa rodzina wuja Karola.

Kluczowe wątki

Upalne lato dzieciństwa. W Sierpniu chłopiec spaceruje z matką przez rozpalony rynek na przedmieście. Widzi wariatkę Tłuję na śmietnisku i odwiedza ciotkę Agatę, jej męża Marka, córkę Łucję i syna Emila. Świat jest tu bujny, przejrzały i trochę niepokojący. Do lata wracają też Nemrod, Pan i Pan Karol.

Choroba i przemiany ojca. Ojciec choruje, kłóci się z Bogiem, maleje i zachowuje się coraz dziwniej. Wspina się na szafy, przesiaduje na karniszu obok wypchanego sępa i znika w zakamarkach mieszkania. Rodzina przestaje go traktować poważnie. W Karakonach ojciec upodabnia się do znienawidzonych owadów i przepada, a matka twierdzi, że wyjechał jako komiwojażer.

Ptaki i walka z nudą. Ojciec sprowadza z daleka jaja egzotycznych ptaków, wylęga je i zamienia strych w ptasią gospodę. Adela podczas porządków rozpędza całe ptactwo szczotką. Ojciec traci swoje królestwo, a narrator z czasem rozumie, że była to samotna walka z nudą zimowego miasta. Ptaki wracają w Nocy wielkiego sezonu jako zdegenerowane, papierowe potomstwo.

Traktat o manekinach. Zimowymi wieczorami ojciec wygłasza szwaczkom Poldzie i Paulinie wykłady o materii. Głosi, że tworzenie nie jest wyłącznym przywilejem Boga i że można powołać do życia istoty tandetne i krótkotrwałe, na wzór manekina. Adela przerywa te wykłady, upokarzając ojca.

Miasto realne i miasto ze snu. W Sklepach cynamonowych chłopiec wysłany nocą po zapomniany portfel ojca gubi się w mieście, które zmienia kształt, trafia do nieznanego skrzydła gimnazjum i odbywa magiczną jazdę dorożką. W Ulicy Krokodyli narrator opisuje dzielnicę szarą, tandetną i nierzeczywistą, w której nic nie dochodzi do skutku. W Wichurze miasto zamienia się w labirynt huczących strychów.

Kupiec i prorok. W Nocy wielkiego sezonu ojciec broni sklepu przed tłumem kupujących, jakby był biblijnym prorokiem. Zrzuca z półek bele sukna, które układają się w górzysty krajobraz, i gromi tłum jak Mojżesz bałwochwalców. Pod koniec tego ostatniego opowiadania tomu ojciec patrzy bezradnie, jak powracające ptaki giną od kamieni.

Geneza utworu

Schulz zaczął pisać prawdopodobnie około 1925 roku. Pierwsze szkice opowiadań, które weszły potem do Sklepów cynamonowych, wysyłał w listach do przyjaciół, Władysława Riffa i Debory Vogel. Debora Vogel, pisarka i krytyczka, próbowała znaleźć dla nich wydawcę, ale bez skutku. Nie udało się to także psychologowi Stefanowi Szumanowi, którego zachwycił rękopis.

Przełomem było spotkanie Schulza z Zofią Nałkowską w 1933 roku. Nałkowska ciepło przyjęła rękopis i pomogła go wydać. Tom ukazał się nakładem Towarzystwa Wydawniczego „Rój” w grudniu 1933 roku, z datą 1934. Wcześniej, w 1933 roku, „Wiadomości Literackie” wydrukowały opowiadanie Ptaki. Schulz był też grafikiem i rysownikiem, projektował okładki własnych książek i ilustrował swoje opowiadania.

Opowiadania mają tło autobiograficzne. Schulz wychował się w domu przy rynku w Drohobyczu, na którego parterze rodzice prowadzili sklep z tekstyliami. Jego ojciec, Jakub Schulz, długo chorował i zmarł w 1915 roku. Pisarz przetworzył te wspomnienia w sposób, który sam nazywał mityzacją rzeczywistości. Nie chodziło mu o wierny opis rodziny, tylko o odnalezienie w jej dziejach treści mitycznej i ostatecznego sensu.

Znaczenie tytułu

Sklepy cynamonowe to tytuł całego zbioru i jednego z opowiadań. Narrator nazywa tak osobliwe sklepy otwarte późną nocą w bocznych uliczkach miasta. Wyjaśnia, że nazwa pochodzi od ciemnych boazerii w kolorze cynamonu, którymi są wyłożone. Można w nich kupić rzeczy rzadkie i cudowne, na przykład ognie bengalskie, żywe salamandry, korzeń mandragory i stare folianty z rycinami.

Chłopiec marzy o tych sklepach, ale nie potrafi do nich trafić. Tytuł oznacza więc miejsce wymarzone, pachnące dalekimi krajami i przygodą, a zarazem nieuchwytne. Przeciwieństwem sklepów cynamonowych jest szara, tandetna ulica Krokodyli, gdzie wszystko jest podróbką. Kolor i zapach cynamonu stały się z czasem znakiem całej prozy Schulza i jego mitycznego Drohobycza.

Kompozycja, narracja, język

Tom tworzy piętnaście opowiadań: Sierpień, Nawiedzenie, Ptaki, Manekiny, Traktat o manekinach albo Wtóra Księga Rodzaju, Traktat o manekinach. Ciąg dalszy, Traktat o manekinach. Dokończenie, Nemrod, Pan, Pan Karol, Sklepy cynamonowe, Ulica Krokodyli, Karakony, Wichura i Noc wielkiego sezonu. Każde da się czytać osobno, ale łączą je bohaterowie, miejsca i motywy. Opowiadania o ptakach i manekinach tworzą wyraźną ciągłość, a ostatnie opowiadanie zamyka ją powrotem ptaków.

Narrator mówi w pierwszej osobie. Jest dorosły i wspomina dzieciństwo, często z dystansem i ironią, na przykład wtedy, gdy przyznaje, że rodzina nie doceniała ojca. Chwilami przechodzi na „my”, jakby mówił w imieniu domowników albo całego miasta. W Ulicy Krokodyli prowadzi czytelnika jak przewodnik. Granica między tym, co się zdarzyło, a tym, co ktoś opowiedział lub wyśnił, jest płynna. Sam narrator w Karakonach nie wie, czy pamięta zdarzenia, czy zna je z opowieści Adeli.

Język Schulza jest bardzo bogaty i poetycki. Zdania są długie, wielokrotnie złożone, pełne metafor, porównań i wyliczeń. Przedmioty ożywają, tapety szepczą, a sukno w sklepie układa się w góry i doliny. Ludzie bywają porównani do zwierząt i rzeczy. Pisarz chętnie używa słów obcych, naukowych i dawnych, takich jak „telluryczny”, „analogon” czy „reparatury”. Krytyk Tadeusz Breza pisał, że obce słowa brzmią u Schulza nie cudzoziemsko, ale zaziemsko. Dialogów jest niewiele, a fabułę zastępuje opis i obraz.