Wybrane ballady, w tym Romantyczność

O książce

Romantyczność to ballada Adama Mickiewicza napisana pod koniec stycznia 1821 roku w Wilnie. Ukazała się w 1822 roku w pierwszym tomie Poezyj, wydanym w Wilnie, w cyklu Ballady i romanse. W tym tomie stoi zaraz po wierszu wstępnym Pierwiosnek, więc otwiera właściwy zbiór ballad. Utwór ma 69 wersów w piętnastu strofach. Opowiada o Karusi, która w biały dzień, na oczach ludzi, rozmawia ze zmarłym przed dwoma laty Jasieńkiem. Zebrany tłum wierzy, że duch chłopca naprawdę przyszedł. Starzec uważa to za bzdury, a narrator staje po stronie dziewczyny i ludu.

Tomik Ballad i romansów uchodzi za początek romantyzmu w literaturze polskiej, a Romantyczność za jego manifest. Ballada to gatunek, który łączy cechy epiki, liryki i dramatu. Opowiada niezwykłe zdarzenie, często z udziałem duchów, upiorów lub sił przyrody, i czerpie z ludowych wierzeń. Mickiewicz wybrał ten gatunek celowo, bo pozwalał mu pokazać świat widziany oczami ludu, a nie uczonych.

Na liście lektur przy tej pozycji wymieniono wybrane ballady, w tym Romantyczność. To opracowanie omawia szczegółowo właśnie Romantyczność. Jej dotyczą streszczenie strofa po strofie, plan, problematyka, postacie i większość cytatów. Pozostałe utwory cyklu opisujemy krótko poniżej, a najczęściej czytane z nich także w streszczeniu szczegółowym i w pytaniach. Cały cykl liczy czternaście utworów:

• Pierwiosnek – wiersz wstępny, rozmowa poety z pierwszym wiosennym kwiatkiem, który poeta chce wpleść do wianka, a kwiatek na koniec zwraca się do ukochanej słowami „niebieska Marylko”;
• Romantyczność – Karusia rozmawia ze zmarłym kochankiem, a narrator broni jej przed Starcem;
• Świteź – z jeziora koło Płużyn sieć wyciąga tajemniczą kobietę, która opowiada o zatopionym mieście;
• Świtezianka – młody strzelec łamie przysięgę wierności i ginie w jeziorze;
• Rybka – porzucona przez pana Krysia rzuca się do wody, potem jako półryba karmi swoje dziecko, a niewierny kochanek i jego żona zamieniają się w kamień;
• Powrót taty – modlitwa dzieci za ojca kupca wzrusza herszta zbójców, który puszcza całą rodzinę wolno;
• Kurhanek Maryli – nad grobem dziewczyny nad Niemnem płaczą kochanek, matka i przyjaciółka;
• Do przyjaciół – wiersz, w którym poeta o północy przesyła przyjaciołom balladę To lubię;
• To lubię – podróżny jednym słowem uwalnia od kary duszę dziewczyny, która za życia gardziła zakochanym w niej Józiem;
• Rękawiczka – przeróbka ballady Schillera, w której rycerz Emrod podnosi rękawiczkę spośród dzikich zwierząt, a potem rzuca ją w oczy pani;
• Pani Twardowska – żartobliwa ballada o szlachcicu, który przechytrza diabła;
• Tukaj albo próby przyjaźni – umierający pan Tukaj dostaje szansę na nieśmiertelność, jeśli znajdzie człowieka, któremu może zaufać jak sobie;
• Lilije – żona zabija męża, a jego duch zjawia się w dniu jej ślubu z jednym z jego braci;
• Dudarz – stary wędrowny grajek śpiewa na wiejskim święcie piosenkę zmarłego pasterza z Litwy.

Cytaty pochodzą z wydania Wolnych Lektur, opartego na pierwszym tomie Poezji Mickiewicza (Kraków 1922). Tekst zachowuje dawne formy, np. „dzieweczko”, „patrzaj”, „obaczysz”, „Weź mię”, a w innych balladach także „kobiéta”, „tém”, „daléj”.

Czas i miejsce akcji

Akcja Romantyczności trwa kilka chwil. Dzieje się w biały dzień w miasteczku, na oczach przechodniów. Tekst nie mówi, czy to rynek, czy ulica. Wiadomo tylko, że jest dużo ludzi, bo „Skupia się ludzi gromada”. Karusia przeżywa jednak inny czas. W jej wizji trwa noc, Jasieńko przychodzi do niej po ciemku, a znika, gdy zapieje kur i w okienku błyśnie zorza. Chłopiec nie żyje od dwóch lat.

Mickiewicz napisał balladę pod koniec stycznia 1821 roku w Wilnie. Był wtedy nauczycielem gimnazjum w Kownie, gdzie pracował w latach 1819–1823. Ballada ukazała się w Wilnie w 1822 roku.

Miejsca w Romantyczności:

• miasteczko w biały dzień, gdzie wokół dziewczyny zbiera się gromada (wersy 3 i 47);
• grób Jasieńka, o którym Karusia mówi „Ach, jak tam zimno musi być w grobie!” (wers 28);
• dom, w którym mieszka macocha dziewczyny, i okienko, w którym w jej wizji błyska zorza (wersy 17 i 41);
• karczma, bo według Starca duchy to wymysł „karczemnej” gawiedzi (wers 58).

Miejsca w innych balladach cyklu:

• jezioro Świteź w nowogródzkiej stronie, bór koło Płużyn, dawne miasto Świteź na dnie jeziora, mury Nowogródka i Cyryn, skąd przyjechał ksiądz (Świteź);
• brzegi Świtezi, modrzew, pod którym spotykają się kochankowie, i chateczka strzelca w leszczynie (Świtezianka);
• gaj z grobem nad ruczajem, chatka pustelnika pod starym bukiem, zamek pani i cerkiew, która zapada się pod ziemię (Lilije);
• karczma „Rzym”, Łysa Góra, gdzie Twardowski podpisał cyrograf, i Krępak, do którego wysokości ma sięgać gmach zamówiony u diabła (Pani Twardowska);
• dwór, rzeka wpadająca do jeziora i zatoka (Rybka);
• wzgórek za miastem ze słupem i cudownym obrazem (Powrót taty);
• stara cerkiew, mostek nad rzeczułką i droga do Ruty (To lubię);
• kurhan nad odnogą Niemna (Kurhanek Maryli);
• wieś nad Niemnem i Królewiec (Dudarz);
• królewski zwierzyniec z krużgankami (Rękawiczka).

Kluczowe wątki

Spór o to, jak poznać prawdę. Starzec ufa tylko temu, co widzi okiem i bada szkiełkiem. Narrator odpowiada, że „Czucie i wiara” mówią do niego silniej. To najważniejszy wątek ballady i powód, dla którego uchodzi ona za manifest romantyzmu.

Miłość silniejsza niż śmierć. Karusia wciąż kocha Jasieńka, choć ten od dwóch lat leży w grobie. Mówi o nim „Ach! i po śmierci kocha!” i prosi, by zabrał ją ze sobą.

Samotność człowieka niezrozumianego. Dziewczyna czuje się obca wśród ludzi. Płacze, a oni szydzą, mówi, a nikt jej nie rozumie. Widzi to, czego oni nie widzą.

Lud i jego wiara. Prości ludzie nie wyśmiewają Karusi. Wierzą, że dusza Jasia jest przy niej, i każą mówić pacierze. Narrator przyłącza się do nich.

Świat nadprzyrodzony obok codzienności. Duch pojawia się w zwykłym miasteczku w biały dzień. W innych balladach cyklu podobnie wkraczają w codzienne życie rusałki, upiory i diabły.

Wina i kara. Ten wątek wraca w innych balladach. Strzelec ze Świtezianki ginie za złamaną przysięgę, pani z Lilij za zabójstwo męża, a niewierny pan z Rybki zamienia się w kamień.

Geneza utworu

W 1819 roku Jan Śniadecki, astronom, matematyk i profesor Uniwersytetu Wileńskiego, opublikował w „Dzienniku Wileńskim” rozprawę O pismach klasycznych i romantycznych. Był zwolennikiem wiedzy opartej na doświadczeniu i przeciwnikiem romantyzmu. Mickiewicz, jego dawny student, odpowiedział mu poezją. Postać Starca z Romantyczności od początku odczytywano jako aluzję do Śniadeckiego. Ballada stała się częścią sporu klasyków z romantykami, w którym głos zabierał także Kazimierz Brodziński.

Ballada powstała pod koniec stycznia 1821 roku w Wilnie, w okresie, gdy Mickiewicz uczył w gimnazjum w Kownie. W tym czasie przeżywał nieszczęśliwą miłość do Maryli Wereszczakówny, która w 1821 roku wyszła za hrabiego Wawrzyńca Puttkamera. Ślady tej miłości widać w kilku utworach cyklu. Maryli dotyczą Pierwiosnek, Do przyjaciół i To lubię. Świteź ma dedykację dla jej brata Michała Wereszczaki, który zarządzał majątkiem w Płużynach. Świtezianka powstawała w sierpniu 1821 roku w Płużynach, przy okazji imienin Maryli.

W 1822 roku w Wilnie ukazał się pierwszy tom Poezyj Mickiewicza. Obok Ballad i romansów zawierał przedmowę O poezji romantycznej. Tom uznano za początek romantyzmu w Polsce. Mickiewicz sięgnął w nim po ludowe pieśni i podania z rodzinnych okolic Nowogródka. Jezioro Świteź leży około 20 kilometrów od tego miasta, a poeta w młodości często tam bywał. Przy niektórych balladach zaznaczył źródło, np. „z pieśni gminnej” przy Lilijach czy „z Schillera” przy Rękawiczce.

Wątek Romantyczności, czyli cierpienie po stracie ukochanej osoby, Mickiewicz rozwinął później w postaci Gustawa z IV części Dziadów.

Znaczenie tytułu

Tytuł nie nazywa bohaterki ani zdarzenia, tylko postawę. Romantyczność to sposób patrzenia na świat, w którym liczą się uczucie, wiara i wyobraźnia, bo rozum i zmysły nie wystarczają. Ballada pokazuje tę postawę w działaniu. Karusia widzi ukochanego, lud jej wierzy, a narrator mówi wprost, że „Czucie i wiara” są dla niego ważniejsze niż „mędrca szkiełko i oko”.

Ma on też wymiar programowy. W czasie, gdy w Wilnie toczył się spór klasyków z romantykami, słowo „romantyczność” brzmiało jak hasło jednej ze stron. Mickiewicz nadał je utworowi otwierającemu cykl ballad i w ten sposób ogłosił, po której stronie stoi.

Nazwa całego cyklu, Ballady i romanse, łączy nazwy dwóch gatunków. Ballada to opowieść o niezwykłym, często strasznym zdarzeniu. Romansem nazywano wtedy krótki utwór wierszem o miłości, często nieszczęśliwej. Taki podtytuł ma na przykład Dudarz.

Kompozycja, narracja, język

Ballada jest gatunkiem synkretycznym, czyli łączy cechy trzech rodzajów literackich. Z epiki ma fabułę i narratora, który opowiada o zdarzeniu w miasteczku. Z liryki pochodzą emocje i wyznania, zarówno w monologu Karusi, jak i w słowach narratora „Płaczę i mówię pacierze”. Z dramatu ma dialog, mowę niezależną i scenę rozgrywaną na oczach widzów. Do tego dochodzą typowe dla ballady elementy, czyli duch zmarłego, ludowe wierzenia i nastrój tajemnicy.

Utwór poprzedza motto z Hamleta Szekspira, podane po angielsku i po polsku. „Zdaje mi się, że widzę… Gdzie? / Przed oczyma duszy mojej”. W pierwszym akcie dramatu Hamlet mówi tak do Horacego o swoim zmarłym ojcu, a Horacy pyta „Gdzie?”. Motto zapowiada, że ballada będzie o widzeniu tego, czego nie dostrzegą zwykłe oczy.

Kompozycja ma trzy części. Strofy 1–9 (wersy 1–43) to scena z Karusią i jej długi monolog do Jasieńka. Strofy 10–11 i początek strofy 12 (wersy 44–53) pokazują reakcję gromady i narratora. Dalsza część strofy 12 i strofy 13–15 (wersy 54–69) to spór narratora ze Starcem. Części spina powtórzone wezwanie „Słuchaj dzieweczko!”. Otwiera ono balladę, a w strofie 12 okazuje się, że woła tak Starzec. Ostatnie słowo należy do narratora, który kończy utwór pouczeniem „Miej serce i patrzaj w serce!”.

Narrator mówi w pierwszej osobie, ale nie stoi z boku. Jest jednym z tłumu, wierzy i płacze razem z ludem, a potem wchodzi w spór ze Starcem. Takie zaangażowanie łączy balladę z liryką.

Wiersz jest nieregularny. Na 69 wersów najwięcej jest ośmiozgłoskowców (29) i dziesięciozgłoskowców (17), są też wersy siedmiozgłoskowe (12), jedenastozgłoskowe (6) i pięciozgłoskowe (5). Strofy mają od czterech do siedmiu wersów. Monolog Karusi jest najbardziej nieregularny, co oddaje jej wzburzenie. Spór ze Starcem ma już równiejszy rytm. W strofach 12–14 wersy dziesięciozgłoskowe, a potem jedenastozgłoskowe przeplatają się z ośmiozgłoskowymi, a ostatnia strofa ma trzy jedenastozgłoskowce i krótszy wers końcowy. Przeważają rymy krzyżowe, np. „tłumie – szydzą – rozumie – widzą” w strofie 7. Zdarzają się też okalające, np. „chusta – dłonie – łonie – usta” w strofie 5.

Język monologu Karusi jest prosty i uczuciowy. Pełno w nim zdrobnień („Jasieńku”, „pomaleńku”, „oczki”, „okienku”), wykrzyknień, pytań i urwanych zdań z wielokropkiem. Narrator stosuje powtórzenia („Ona nie słucha”) i anaforę „To… To…”. Starzec mówi pogardliwie, używając słów „gawiedź”, „gmin”, „duby smalone”. Najważniejsze są antytezy, np. „Widzę, oni nie widzą!”, „Martwe znasz prawdy” i „prawd żywych”. Słowa „szkiełko i oko” to metonimia nauki opartej na obserwacji i przyrządach. Ostatni wers brzmi jak przysłowie i zamyka utwór aforyzmem.