Streszczenie — Wybrane bajki

Krasicki zaczyna od „Wstępu do bajek”, w którym wylicza ludzi doskonałych, a potem żartobliwie uznaje ich za bajkę. W kolejnych utworach wilki zjadają jagnię bez powodu, lew karze zwierzęta za to, na co sam im pozwolił, a szczur ginie przez własną pychę. Kruk traci ser, bo słucha pochlebstw lisa. Mądry gasi krzykliwego głupca jednym zdaniem, ślepy i kulawy giną przez upór, a mysz kaznodzieja wpada w łapy kota. Psy zjadają zajączka, którego opuścili przyjaciele. Czapla oszukuje ryby, ale ginie, bo rak ją dusi. Stary ptak tęskni za wolnością, a żółw ceni własny kąt.

Wstęp do bajek

Utwór poprzedza bajki w zbiorze Bajki i przypowieści (1779), zaraz po wierszu Do dzieci. Narrator wylicza ludzi, jakich trudno spotkać w życiu. Był młody, który żył wstrzemięźliwie, stary, który nie zrzędził, bogacz, który dzielił się z potrzebującymi, autor, który cieszył się z cudzej sławy. Był celnik, który nie kradł, szewc, który nie pił, żołnierz, który się nie chwalił, i łotr, który nie rozbijał. Był uczciwy minister, który nie myślał o sobie, i poeta, który nigdy nie zmyślał. Ktoś pyta, co to za bajka, skoro to wszystko jest możliwe. Narrator przyznaje rację, ale i tak umieszcza to „między bajki”. Morał wynika z ironii. Ludzie bez wad zdarzają się tak rzadko, że opowieść o nich brzmi jak zmyślenie.

Jagnię i wilcy

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Zaczyna się od morału, że kto pragnie zdobyczy, zawsze znajdzie przyczynę. Dwa wilki spotykają w lesie jagnię i chcą je rozszarpać. Jagnię pyta, jakim prawem. Wilki odpowiadają, że jest smaczne, słabe i w lesie, po czym od razu je zjadają. Silniejszy nie potrzebuje uczciwych powodów, by skrzywdzić słabszego.

Szczur i kot

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Szczur siedzi na ołtarzu podczas nabożeństwa i mówi z dumą do rodzeństwa, że to jemu kadzą. Krztusi się jednak dymem z kadzideł. Wtedy z boku wpada kot, porywa go i dusi. Morał nie pada wprost, ale łatwo go odczytać. Pycha i zarozumiałość gubią tych, którzy przypisują sobie cudzą chwałę.

Ptaszki w klatce

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Młody czyżyk pyta starego ptaka, dlaczego płacze, skoro ma teraz w klatce lepsze wygody niż w polu. Stary odpowiada, że młodemu wybacza, bo ten urodził się w klatce. On sam był kiedyś wolny, a teraz siedzi w zamknięciu i dlatego płacze. Kto zaznał wolności, nie zamieni jej na żadne wygody. Bajkę często odczytuje się jako aluzję do sytuacji Polski po pierwszym rozbiorze.

Lew i zwierzęta

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Lew chce pokazać, jak bardzo jest łaskawy, więc zaprasza na polowania zaufanych towarzyszy. Sam je mięso, a im zostawia kości. Gdy jego dobroć staje się głośna, pozwala im zjeść jednego spośród siebie. Zwierzęta zjadają drugiego, trzeciego i czwartego. Kiedy się podpasą, lew, choć nie jest żarłoczny, zjada je po kolei dla kary i dla przykładu. Chce w ten sposób uniknąć złej sławy. Bajka ośmiesza władcę, który udaje dobroć, a potem karze poddanych za to, na co sam im pozwolił.

Wół minister

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Ministrem w państwie lwa jest wół. Rządzi rozsądnie, sprawy idą powoli, ale porządnie. Monarchę nudzi ta jednostajność, więc oddaje urząd małpie, która go bawi. Dwór i poddani są z początku zadowoleni, ale radość szybko mija, bo znika porządek. Pan i minister się śmieją, a ubogi lud płacze. Małpa traci urząd, a jej miejsce zajmuje lis, który zdradza i władcę, i poddanych. Ani zdrajca, ani błazen nie utrzymują się długo. W końcu ministrem znów zostaje wół i wszystko naprawia. Bajka pokazuje, że państwem powinni rządzić ludzie rozsądni i uczciwi, a nie zabawni albo przebiegli.

Mądry i głupi

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Głupi przegadał mądrego i cieszy się, że uczony nic mu nie odpowiada. Krzyczy więc jeszcze głośniej. Kiedy w końcu zmęczony odpoczywa, mądry pyta go, czy wie, dlaczego dzwon jest głośny. Odpowiada sam, że dzieje się tak, bo w środku jest pusty. Kto najgłośniej krzyczy, ten często ma najmniej do powiedzenia.

Kulawy i ślepy

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Ślepy niesie na plecach kulawego, który wskazuje mu drogę. Ślepemu nie podoba się jednak, że ciągle musi słuchać towarzysza. Bierze więc kij i mówi, że sam uchroni ich od szwanku. Kiedy kulawy woła, by skręcił w lewo, ślepy idzie prosto i uderza głową w drzewo. Potem wchodzi w bród, choć kulawy ostrzegał przed wodą, i moczy sakwy. Wreszcie nie omija dołu i obaj giną. Narrator kończy morałem, że winni są obaj. Jeden mierzył bezpieczeństwo kijem, a drugi powierzył je głupiemu.

Mysz i kot

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Mysz zjadła kiedyś całą książkę i uważa, że posiadła wszystkie rozumy. Obiecuje towarzyszkom, że skończy ich nędzę i nawróci kota. Posyłają po niego, a kot zjawia się bez chwili zwłoki. Mysz zaczyna kazanie, a kot słucha pilnie, wzdycha i płacze. Widząc to, mysz wpada w coraz większy kaznodziejski zapał, wysuwa się z dziury i wtedy kot ją łapie. Zarozumiałość i naiwność wobec drapieżnika kończą się zgubą.

Żółw i mysz

Bajka z Bajek i przypowieści (1779). Mysz żałuje żółwia, że musi siedzieć zamknięty w niewygodnej skorupie. Żółw odpowiada, że mysz może mieć sobie pałace, a on woli swój ciasny domek. Przyznaje, że nie jest wspaniały, ale jest własny. Własny, nawet skromny dom jest więcej wart niż cudze bogactwo.

Kruk i lis

Bajka z Bajek nowych (1802), z podtytułem „z Ezopa”. Zaczyna się od morału, że często bywa oszukany ten, kto lubi być chwalony. Kruk trzyma w dziobie ogromny ser. Narrator nazywa ten dziób pyskiem. Lis, udając skromnego, zaczyna go wychwalać. Zachwyca się jego oczami, postacią i lśniącymi piórami, a na koniec mówi, że pewnie i głos ma śliczny. Kruk zaczyna śpiewać, a gdy otwiera dziób, ser wypada. Lis porywa zdobycz i zostawia kruka z niczym.

Przyjaciele

Bajka z Bajek nowych (1802). Młody zajączek pasie się swobodnie w polu i ogrodzie. Jest grzeczny i miły, więc lubią go wszystkie zwierzęta, a on uważa się za przyjaciela wszystkich. Pewnego ranka słyszy trąby, szczekanie psów i hałas w lesie. Ucieka przed psami i myśliwymi i prosi o pomoc kolejnych przyjaciół. Koń odmawia i odsyła go do innych. Wół każe mu czekać, bo umówił się z jałowicą, i poleca kozła. Kozieł mówi, że ma twardy grzbiet, i odsyła go do owcy. Owca boi się, że psy dogonią ich oboje, i radzi iść do cielęcia. Cielę odpowiada, że skoro starsi go nie wzięli, to ono też nie weźmie, i ucieka. W końcu psy zjadają zająca wśród jego serdecznych przyjaciół. Morał nie pada wprost, ale wynika z całej historii. Przyjaciół poznaje się w biedzie, a kto ma wielu znajomych, może w potrzebie zostać sam.

Malarze

Bajka z Bajek nowych (1802). Przed laty żyło dwóch malarzy portretów. Piotr był dobry, ale ubogi, a Jan zły, ale bogaty. Piotr malował znakomicie, a mimo to cierpiał głód. Jan pracował mało i źle, a zarabiał więcej. Narrator pyta, skąd ta różnica. Odpowiada, że Piotr malował twarze podobne, a Jan piękniejsze. Ludzie wolą pochlebstwo od prawdy i płacą za nie chętniej.

Dzieci i żaby

Bajka z Bajek nowych (1802). Wieczorem nad jeziorem chłopcy biegają wokoło i czatują na żaby. Każda, która się wynurzy, dostaje kamieniem w głowę. W końcu jedna, śmielsza od innych, wystawia łeb z wody i prosi chłopców, by przestali, bo źle się bawią. Dla nich to igraszka, a dla żab sprawa życia i śmierci. Zabawa nie może polegać na krzywdzeniu słabszych.

Czapla, ryby i rak

Bajka z Bajek nowych (1802). Stara czapla, trochę ślepa i trochę krzywa, nie umie już łowić ryb. Wymyśla więc podstęp. Mówi rybom, że podsłuchała rybaków, którzy zamierzają spuścić staw i wyłowić wszystkie ryby. Ryby wpadają w płacz, a czapla udaje współczucie i radzi przenieść się do drugiego stawu, który jest niedaleko. Ryby proszą, by je tam przeniosła. Czapla niby się waha, ale w końcu zgadza się i zaczyna je nosić po jednej w dziobie, a naprawdę po kolei zjada. Na koniec chce spróbować raków. Jeden z nich widzi, że czapla niesie go w krzaki, rozumie, że to zdrada, chwyta ją za kark i dusi. Bajka kończy się morałem, że tak bywa ze zdrajcami.